حمید گلزار (بحث | مشارکتها) |
جزبدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۲۴: | خط ۲۴: | ||
در مورد مَزور، با وجود اینکه بیشتر اماکن زیارتی و زیارتگاهها مربوط به پیامبر(ص)، ائمه اطهار(ع)، اولیاء و شخصیتهای اسلامی مرد است، اما زیارتگاههایی برای برخی زنان همانند حضرت فاطمه زهرا(س)، حضرت زینب(س)، حضرت رقیه(س)، حضرت معصومه(س)، بیبی حکمیه، سیدهرقیه و غیره وجود دارد.<ref>اسحاقی، «زیارت»، ۱۳۹۵ش، ص۸۴۶.</ref> | در مورد مَزور، با وجود اینکه بیشتر اماکن زیارتی و زیارتگاهها مربوط به پیامبر(ص)، ائمه اطهار(ع)، اولیاء و شخصیتهای اسلامی مرد است، اما زیارتگاههایی برای برخی زنان همانند حضرت فاطمه زهرا(س)، حضرت زینب(س)، حضرت رقیه(س)، حضرت معصومه(س)، بیبی حکمیه، سیدهرقیه و غیره وجود دارد.<ref>اسحاقی، «زیارت»، ۱۳۹۵ش، ص۸۴۶.</ref> | ||
در بُعد جنسیت، در امر زیارت، در سفرنامهها و کتابهای سکینهسلطان (وقارالدوله)، شاهزاده خانم قاجاری و عالیه خانم شیرازی با عنوان «سه روز به آخر دریا»، «چادر کردیم رفتیم تماشا» و «خانم! فردا کوچ است» اطلاعات ارزشمندی از فرهنگ زیارت زنانه در آن دوره بهدست میآید. در این نوشتهها، چگونگی بهجا آوردن زیارت توسط زنان شامل تمامی مراحل از چگونگی آغاز، توصیف رویدادهای مسیر برای رسیدن به زیارتگاه، چگونگی رویارویی زنان با موانع و مشکلات مختلف و راهکارهای برخی زنان که در نوع خود بینظیر بوده و نشانی از اهمیت فوقالعاده این سفرها مخصوصاْ سفر حج و کربلا برای زنان بوده است را نمایش میدهد. انتهای این نوشتهها، انجام آداب و اعمال زیارت توسط زنان زائر را شامل میشود. کاروانهای زیارتی زنانه با گونهها و الگوهای رفتاری مختلف، تا به عصر امروز ادامه داشته است و با تنوع و گسترش بیشتری، برقرار است.<ref>[[گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان¬شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳۱-|https://iss.razavi.ac.ir/article_1956_61ca59ed30d32cec470813e970a6947a.pdf]]</ref> | در بُعد جنسیت، در امر زیارت، در سفرنامهها و کتابهای سکینهسلطان (وقارالدوله)، شاهزاده خانم قاجاری و عالیه خانم شیرازی با عنوان «سه روز به آخر دریا»، «چادر کردیم رفتیم تماشا» و «خانم! فردا کوچ است» اطلاعات ارزشمندی از فرهنگ زیارت زنانه در آن دوره بهدست میآید. در این نوشتهها، چگونگی بهجا آوردن زیارت توسط زنان شامل تمامی مراحل از چگونگی آغاز، توصیف رویدادهای مسیر برای رسیدن به زیارتگاه، چگونگی رویارویی زنان با موانع و مشکلات مختلف و راهکارهای برخی زنان که در نوع خود بینظیر بوده و نشانی از اهمیت فوقالعاده این سفرها مخصوصاْ سفر حج و کربلا برای زنان بوده است را نمایش میدهد. انتهای این نوشتهها، انجام آداب و اعمال زیارت توسط زنان زائر را شامل میشود. کاروانهای زیارتی زنانه با گونهها و الگوهای رفتاری مختلف، تا به عصر امروز ادامه داشته است و با تنوع و گسترش بیشتری، برقرار است.<ref>[[گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان¬شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳۱-|https://iss.razavi.ac.ir/article_1956_61ca59ed30d32cec470813e970a6947a.pdf]]</ref> | ||
==جنسیتزدایی از مَزور در زیارت زنان == | ==جنسیتزدایی از مَزور در زیارت زنان== | ||
از یک طرف در جهان قدسی شکل گرفته در اماکن زیارتی، اشکال متنوع ویژگیهای جهان مادی با جهان دیگری، به گونهای تلقی میشود که همراه با باور به مرگ و خروج فیزیکی افراد قدسی از این دنیا، راه اتصالی از مَزور با این دنیا وجود داشته باشد. علاوه بر حی پنداشتن مَزور از طرف دیگر، فهم زائر زن از شخصیت مرد دفن شده در زیارتگاه، به مثابه یک مرد با ویژگیهای جسمی این دنیایی نیست بلکه آنچه توسط زنان زیارتکننده ادراک میشود، مسلک و مرام مردانگی اخلاقی مَزور است. بر این اساس، موانع و فاصلهای که در بیان صریحتر و گفتوگویی صمیمیتر از هرگونه احوالات درونی و خصوصی و انجام کنشها و رفتارهای بیپرواتر که در ارتباط زنان زیارتکننده با مردان نامحرم و حتی مَحرم در مناسبات این دنیایی وجود دارد، در زیارتگاه مشاهده نمیشود و در نزد زنان زائر، نوعی جنسیتزدایی صورت میگیرد.<ref>[[گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان¬شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳۱-|https://iss.razavi.ac.ir/article_1956_61ca59ed30d32cec470813e970a6947a.pdf]]</ref> | از یک طرف در جهان قدسی شکل گرفته در اماکن زیارتی، اشکال متنوع ویژگیهای جهان مادی با جهان دیگری، به گونهای تلقی میشود که همراه با باور به مرگ و خروج فیزیکی افراد قدسی از این دنیا، راه اتصالی از مَزور با این دنیا وجود داشته باشد. علاوه بر حی پنداشتن مَزور از طرف دیگر، فهم زائر زن از شخصیت مرد دفن شده در زیارتگاه، به مثابه یک مرد با ویژگیهای جسمی این دنیایی نیست بلکه آنچه توسط زنان زیارتکننده ادراک میشود، مسلک و مرام مردانگی اخلاقی مَزور است. بر این اساس، موانع و فاصلهای که در بیان صریحتر و گفتوگویی صمیمیتر از هرگونه احوالات درونی و خصوصی و انجام کنشها و رفتارهای بیپرواتر که در ارتباط زنان زیارتکننده با مردان نامحرم و حتی مَحرم در مناسبات این دنیایی وجود دارد، در زیارتگاه مشاهده نمیشود و در نزد زنان زائر، نوعی جنسیتزدایی صورت میگیرد.<ref>[[گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان¬شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳۱-|https://iss.razavi.ac.ir/article_1956_61ca59ed30d32cec470813e970a6947a.pdf]]</ref> | ||
==پوشش در فرهنگ زیارت== | ==پوشش در فرهنگ زیارت== | ||
در دین اسلام، تأکید زیادی بر حفظ حجاب و پوشاندن موهای سر و تمام بدن، بدون نمایان شدن برجستگیهای بدن در فرهنگ زیارت و زیاتگاهها وجود دارد. مردان باید لباسهای ساده، بدون تزیینات اضافی و مطابق شرع و عرف بپوشند و از پوشیدن لباسهای نامتناسب خودداری کنند. برای زنان، علاوه بر این، پوشش کامل بدن، داشتن روسری و چادر و نداشتن آرایش بر صورت الزامی است. همچنین برای هر دو جنسیت، علاوه بر پوشیدگی و سادگی، پاکیزگی لباس از اهمیت بالایی برخوردار است.<ref>[[گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان¬شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳۱-|https://iss.razavi.ac.ir/article_1956_61ca59ed30d32cec470813e970a6947a.pdf]]</ref> | در دین اسلام، تأکید زیادی بر حفظ حجاب و پوشاندن موهای سر و تمام بدن، بدون نمایان شدن برجستگیهای بدن در فرهنگ زیارت و زیاتگاهها وجود دارد. مردان باید لباسهای ساده، بدون تزیینات اضافی و مطابق شرع و عرف بپوشند و از پوشیدن لباسهای نامتناسب خودداری کنند. برای زنان، علاوه بر این، پوشش کامل بدن، داشتن روسری و چادر و نداشتن آرایش بر صورت الزامی است. همچنین برای هر دو جنسیت، علاوه بر پوشیدگی و سادگی، پاکیزگی لباس از اهمیت بالایی برخوردار است.<ref>[[گروسی و طاووسی مسرور، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان¬شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳۱-|https://iss.razavi.ac.ir/article_1956_61ca59ed30d32cec470813e970a6947a.pdf]]</ref> | ||
==کارکردهای زیارت در تجربه زیسته زنان== | ==کارکردهای زیارت در تجربه زیسته زنان== | ||
زیارت زنانه به عنوان شکلی متمایز از زیارت، با ویژگیهای منحصر به فرد جنسیتی، نیازهای خاص و مناسک و شیوههای اجرایی ویژه زنان، ریشه در سنتهای دینی تاریخی دارد. این شکل از زیارت که در طول قرنها تداوم داشته، در دوران مدرن با وضوح شاخصتر و پررنگتری خود را نمایان ساخته است.<ref>[[خانمحمدی و اثنیعشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه(مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر(ع)»، ۱۳۹۹ش، ص۱۰.|C:\Users\admin\Downloads\FARZV_Volume 8_Issue 32_Pages 9-36 (1).pdf]]</ref> | زیارت زنانه به عنوان شکلی متمایز از زیارت، با ویژگیهای منحصر به فرد جنسیتی، نیازهای خاص و مناسک و شیوههای اجرایی ویژه زنان، ریشه در سنتهای دینی تاریخی دارد. این شکل از زیارت که در طول قرنها تداوم داشته، در دوران مدرن با وضوح شاخصتر و پررنگتری خود را نمایان ساخته است.<ref>[[خانمحمدی و اثنیعشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه(مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر(ع)»، ۱۳۹۹ش، ص۱۰.|C:\Users\admin\Downloads\FARZV_Volume 8_Issue 32_Pages 9-36 (1).pdf]]</ref> هرچند تفاوت جنسیتی به نفع زنان در دینداری از مردان بالاتر است اما یک مورد مستثنی در مورد مشارکت در آیینهای دینی است که با مختصر تفاوتی به نفع مردان است.<ref>Schmidt, Being Seen by Many Eyes: Muslim Immigrant Women in the United States, 2008, p.211-212.</ref> | ||
زیارت برای زنان دارای کارکردهای آشکار و پنهان متنوعی است. کارکردهای عمده زیارت برای زنان شامل «حاجتخواهی امور معنوی و مادی»، «التیام و تشفی»، «تکلیفمداری دینی» و «همذات پنداری با معصومان(ع)» است.<ref>[[خانمحمدی و اثنیعشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه(مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر(ع)»، ۱۳۹۹ش، ص۳۳.|C:\Users\admin\Downloads\FARZV_Volume 8_Issue 32_Pages 9-36 (1).pdf]]</ref> | زیارت برای زنان دارای کارکردهای آشکار و پنهان متنوعی است. کارکردهای عمده زیارت برای زنان شامل «حاجتخواهی امور معنوی و مادی»، «التیام و تشفی»، «تکلیفمداری دینی» و «همذات پنداری با معصومان(ع)» است.<ref>[[خانمحمدی و اثنیعشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه(مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر(ع)»، ۱۳۹۹ش، ص۳۳.|C:\Users\admin\Downloads\FARZV_Volume 8_Issue 32_Pages 9-36 (1).pdf]]</ref> | ||
همچنین زیارتهای زنانه کارکردهای اجتماعی همانند «جایگزینی و تبادل نمادین و مادی»، «خودشکوفایی» و «همبستگی غیابی» را ایجاد میکند. با وجود گونهها و سبک٬های گوناگون در بین زیارت زنان (زیارت تعبدی، زیارت شفاجویانه و زیارت تفریحی) نباید از نقش تفریحی-فراغتی زیارت در سبک زندگی ایرانی-اسلامی با هدف غنیسازی اوقات فراغت و جایگاه آن غفلت ورزید. زیارت زنانه همراه با برنامهریزی هوشمندانه فرهنگی میتواند همسو با تقویت دینداری، کارکرد تفریحی داشته باشد و اوقات فراغت زنان را به صورت سالم و هدفمند همراه با اعضای خانواده سامان دهد.<ref>[[خانمحمدی و اثنیعشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه(مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر(ع)»، ۱۳۹۹ش، ص۳۳.|C:\Users\admin\Downloads\FARZV_Volume 8_Issue 32_Pages 9-36 (1).pdf]]</ref> | همچنین زیارتهای زنانه کارکردهای اجتماعی همانند «جایگزینی و تبادل نمادین و مادی»، «خودشکوفایی» و «همبستگی غیابی» را ایجاد میکند. با وجود گونهها و سبک٬های گوناگون در بین زیارت زنان (زیارت تعبدی، زیارت شفاجویانه و زیارت تفریحی) نباید از نقش تفریحی-فراغتی زیارت در سبک زندگی ایرانی-اسلامی با هدف غنیسازی اوقات فراغت و جایگاه آن غفلت ورزید. زیارت زنانه همراه با برنامهریزی هوشمندانه فرهنگی میتواند همسو با تقویت دینداری، کارکرد تفریحی داشته باشد و اوقات فراغت زنان را به صورت سالم و هدفمند همراه با اعضای خانواده سامان دهد.<ref>[[خانمحمدی و اثنیعشران، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه(مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر(ع)»، ۱۳۹۹ش، ص۳۳.|C:\Users\admin\Downloads\FARZV_Volume 8_Issue 32_Pages 9-36 (1).pdf]]</ref> | ||
