حضور زنانه در شهر: تفاوت میان نسخه‌ها

زنان در ساختارهای شهری جایگاه مناسب‌تری از زنان روستایی دارند و به‌طور کلی الگوی زندگی شهری، امکان ترقی زنان را بیشتر فراهم می‌کند. زمینه‌های ساختاری، فعالیت‌های زنان شهری را تسهیل می‌کند.<ref>- [https://ensani.ir/file/download/article/1550488707-9755-26-1.pdf نقدی و دیگران، «جنسیت و شهر: مطالعه مصرف‌گرایی و بازتعریف هویت زنان، مورد مطالعه زنان دهه‌های 50، 60 و 70 شهر اصفهان»، 1397ش، ص9.]</ref> کنترل بیشتر زنان بر منابع فرهنگی نظیر ارزش‌ها و هنجارها و همچنین دسترسی به منابع اقتصادی نمونه‌ای از آن است. با وجود این دسترسی‌ها، زنان شهری در برابر تحمیل هویت از بیرون، مقاومت می‌کنند و همچنین به تأمل در هویت زنانه و مؤلفه‌های آن می‌پردازند.<ref>- [https://jwdp.ut.ac.ir/article_13273_5b537756b4684c0f6d8c9768e3e9c879.pdf ساروخانی و رفعت‌جاه، «عوامل جامعه‌شناختی مؤثر در بازتعریف هویت اجتماعی زنان»، 1383ش، ص72.]</ref>

آر باولبی بر این باور است که خرید از فروشگاه‌های بزرگ از دو دهه آخر قرن نوزدهم به یک فعالیت عادی برای زنان مبدل شد.<ref>- [https://ensani.ir/file/download/article/1550488707-9755-26-1.pdf نقدی و دیگران، «جنسیت و شهر: مطالعه مصرف‌گرایی و بازتعریف هویت زنان، مورد مطالعه زنان دهه‌های 50، 60 و 70 شهر اصفهان»، 1397ش، ص11.]</ref>  گافمن معتقد است جنسیت بیشتر یک دستاورد است؛ انسان‌ها برای آن‌ که مذکر یا مؤنث جلوه کنند، باید به اشکال خاصی کنش و گفت‌وگو کنند.<ref>- ریتزر، نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر، 1377ش، ص377.</ref>  

محیط کلان شهری و همچنین مراکز خرید شهری باعث شده است که زنان دارای سبک زندگی متفاوت باشند. از جمله تفاوت‌های زندگی شهری برای زنان، هزینه فراوان برای پوشش، آرایش و مصرف تظاهری در امور بین فردی است. شهرها امکان نمایش‌های جدیدی در خارج از خانه برای زنان فراهم ساخته‌اند. عواملی نظیر پاساژها، مراکز خرید، هایپرها، کافی‌شاپ‌ها و رستوران‌ها موجب امکان نمایش‌های دارایی اعضای جامعه‌ و ایجاد محل مصرف نشانه‌شناختی، تظاهری، پرسه‌زنی، هویت‌یابی و تمایزیابی جنسیتی برای زنان شده است. شهر، امکان تغییر سبک زندگی را فراهم می‌کند؛ از جمله گذر از زندگی روستایی به زندگی شهری. این تغییر، هم می‌تواند به بازتعریف هویت زنانه منجر شود و هم عامل انزوای اجتماعی، افسردگی یا پریشان‌حالی آنان شود. <ref>- [https://ensani.ir/file/download/article/1550488707-9755-26-1.pdf نقدی و دیگران، «جنسیت و شهر: مطالعه مصرف‌گرایی و بازتعریف هویت زنان، مورد مطالعه زنان دهه‌های 50، 60 و 70 شهر اصفهان»، 1397ش، ص3-6.]</ref>  

از نظر وبلن، داشتن سبک‌های متمایز در شهرها، بیش از آنکه به اوقات فراغت مربوط باشد، راهی برای ابراز تعلق به گروه اجتماعی خاص است. به نظر وی ثروت مهم‌ترین ابزار کسب منزلت اجتماعی است؛ اما داشتن ثروت به‌تنهایی برای کسب منزلت اجتماعی کافی نیست؛ بلکه چگونگی نمایش آن از اصل داشتن آن مهم‌تر است. حضور زنان در شهرها امکان مصارف تظاهری را فراهم ساخته است و در زندگی شهری زنان نقش اصلی را در ارائه مصارف تظاهری در خانواده‌های غربی مورد نظر وبلن داشته‌اند. در آن دوره خانواده‌ها‌ ‌با مصرف نمایشی تلاش داشتند نزد دیگران پایگاه نمادین بیابند تا بتوانند احترام اجتماعی بیشتری کسب کنند.<ref>- کوزر، زندگی و اندیشه بزرگان جامعه‌شناسی، 1383ش. ص362.</ref>

بسیاری از اندیشمندان معتقدند دین‌داری با شهر ارتباط دارد و یکی از طرق ارتباط دین‌داری و شهر مصرف‌گرایی معاصر است. شهر، مصرف‌گرایی شدید را ترغیب می‌کند و مصرف‌گرایی به نوبه خود بر کیفیت دین‌داری تأثیر منفی دارد.<ref>- [https://ensani.ir/file/download/article/1550488707-9755-26-1.pdf نقدی و دیگران، «جنسیت و شهر: مطالعه مصرف‌گرایی و بازتعریف هویت زنان، مورد مطالعه زنان دهه‌های 50، 60 و 70 شهر اصفهان»، 1397ش، ص6.]</ref>

در زندگی شهری زنان از طریق مصرف، هویت زنانه را تثبیت می‌کنند. دسترسی به منابع اقتصادی و تقویت حق انتخاب، امکان مصرف را برای زنان فراهم می‌سازد. علاوه بر این، وجود اراده نمایش دادن در خانواده‌ها امکان مصرف برای زنان را بیش از پیش فراهم می‌کند. همچنین زنان در فعالیت‌های اقتصادی آگاهانه‌تر مشارکت می‌کنند. تضعیف ساختار مردسالارانه زمینه کسب استقلال اقتصادی برای زنان در شهر را بیشتر از قبل فراهم کرده است.<ref>- [https://ensani.ir/file/download/article/1550488707-9755-26-1.pdf نقدی و دیگران، «جنسیت و شهر: مطالعه مصرف‌گرایی و بازتعریف هویت زنان، مورد مطالعه زنان دهه‌های 50، 60 و 70 شهر اصفهان»، 1397ش، ص9.]</ref>

حضور زنان در شهر دارای پیامدهای هویتی، منزلتی، فرهنگی و اجتماعی بوده است. به همین جهت در کشورهای اسلامی راه‌حل‌هایی برای این مسئله طراحی شده است که مسئله تفکیک فضاهای عمومی از لحاظ جنسیتی یکی از آن راه‌حل‌ها بوده است. در مورد کارآیی تفکیک جنسیتی در شهرها نظریات مختلفی وجود دارد. برخی محققان تفکیک جنسیتی را یک نیاز برای حضور اجتماعی زنان و مقدمه حضور بیشتر آنان در فعالیت‌های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی می‌دانند.<ref>- مدنی‌پور، طراحی فضای شهری: نگرشی بر فرآیندهای اجتماعی-‌مکانی، 1379ش، ص50.</ref>  

نظریه سوم، بر اساس نظرخواهی از مردم، بیان می‌کند که افراد در شرایطی که زنان جدا از خانواده حضور دارند، مانند اتوبوس‌ها و مترو، از تفکیک جنسیتی استقبال می‌کنند و آن را برای امنیت زنان ضروری می‌دانند. در چنین مواردی، زنان و خانواده‌های آنها در صورت عدم تفکیک، احساس ناامنی می‌کنند؛ اما در فضاهایی که سایر اعضای خانواده همراه زنان هستند، مانند پارک‌ها، تفکیک را غیرضروری و حتی مخل زندگی اجتماعی و دارای پیامدهای منفی می‌دانند.<ref>- [https://www.jgfs.ir/article_14991_ebec182528649f424363602cbc051844.pdf غیاثوند، «تأثیر فضاهای شهری مدرن بر بازاندیشی هویت جنسی زنان»، 1393ش، ص89.]</ref>

در شهرهای ایران، فضاهای تفکیک‌شده‌ای مانند پارک‌های زنانه به بخشی از زندگی شهری تبدیل شده‌اند. این فضاهای اختصاصی زنان تأثیرات قابل توجهی بر ابعاد مختلف زندگی آنان داشته‌اند. یکی از این تأثیرات، مسئله «مدیریت بدن» است. در این محیط‌ها، زنان شهری با ایجاد ارتباط بین «بدن ذهنی» و «بدن اجتماعی» سعی می‌کنند با تنظیم ظاهر خود، جوان‌تر به نظر برسند.

همچنین، استقبال زنان از فعالیت‌های اجتماعی و ورزشی در این فضاها نشان‌دهنده تلاش آنان برای بازتعریف هویت زنانه در عرصه شهری است. جنبه دیگر تأثیر این فضاها، نمایش جنسیت است. زنان در محیط‌های زنانه، با حضور فعال و رؤیت‌پذیر، به اشتراک‌گذاری آزادانه احساسات زنانه با هم‌نوعان خود می‌پردازند. در این فضاها، آنان می‌توانند هویت شهری مدرن را با سهولت بیشتری تجربه کنند؛ چراکه در غیاب نگاه مردانه، احساس فرودستی نمی‌کنند. بر اساس نظریه گافمن، زنان در این محیط‌ها از طریق نمایش‌های جنسیتی، هویت زنانه خود را تقویت و مرزهای مشخصی با جنسیت مردانه ترسیم می‌کنند.