زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۸: | خط ۸: | ||
در این زمینه میان فقها اختلاف نظر عمیقی وجود دارد. برخی معتقدند انسان مالک تکوینی اعضای بدن خود است، یعنی بدن از املاک صاحب بدن بهشمار میآید. طبق این قول صاحبان بدن اختیارات زیادی نسبت به بدن خواهند داشت و میتوانند بخشی از آن را بفروشند، یا اجاره بدهند و یا تصرفات دیگری نظیر فروش و اجاره داشته باشند. اکثر فقها این قول را نپذیرفتهاند.<ref>مکارم شیرازی، بحوث فقهیه هامه،1422ق، ص135. </ref> | در این زمینه میان فقها اختلاف نظر عمیقی وجود دارد. برخی معتقدند انسان مالک تکوینی اعضای بدن خود است، یعنی بدن از املاک صاحب بدن بهشمار میآید. طبق این قول صاحبان بدن اختیارات زیادی نسبت به بدن خواهند داشت و میتوانند بخشی از آن را بفروشند، یا اجاره بدهند و یا تصرفات دیگری نظیر فروش و اجاره داشته باشند. اکثر فقها این قول را نپذیرفتهاند.<ref>مکارم شیرازی، بحوث فقهیه هامه،1422ق، ص135. </ref> | ||
برخی نیز میگویند رابطۀ بدن و صاحب بدن از نوع ملکیت ذاتی است، یعنی تنها میتواند در آن تصرف کند و از جهات دیگر ملک انسان نیست؛ مثلا تنها میتواند از دستان استفاده کند، اما حق واگذاری یا ناقص کردن را نخواهد داشت و باید احترام ذات بدن حفظ شود.<ref>توحیدی، مصباح الفقاهه: تقریرات خویی سید ابوالقاسم، 1418ق، | برخی نیز میگویند رابطۀ بدن و صاحب بدن از نوع ملکیت ذاتی است، یعنی تنها میتواند در آن تصرف کند و از جهات دیگر ملک انسان نیست؛ مثلا تنها میتواند از دستان استفاده کند، اما حق واگذاری یا ناقص کردن را نخواهد داشت و باید احترام ذات بدن حفظ شود.<ref>توحیدی، مصباح الفقاهه: تقریرات خویی سید ابوالقاسم، ج2، 1418ق، ص38. </ref> | ||
نظریۀ سوم این است که رابطۀ بدن با صاحب بدن مالکیت اعتباری است. شارع مالکیت را برای انسانها اعتبار کرده است، تعیین حدود مالکیت اعتباری با شارع است، ممکن است مالکیت عین را جعل کند یا مالکیت منفعت را اعتبار کند.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیه، 1382ش، ص185. </ref> صاحبان این قول مدعی هستند که متشرعین عملا به این قول عمل کردهاند، مثلا قبلا شارع خون را نجس قرار داده بود، بههمین دلیل متشرعین هم هرگونه استفاده از خون را کنار گذاشته بودند، تا اینکه با پیشرفت علم پزشکی و آزمایشگاهی، خون منفعت عقلائی پیدا کرد، آز آنجایی که سیرۀ عقلائیه منافع عقلائی را نادیده نمیگیرند، امروزه از خون استفادههای مهمی میکنند.<ref>موسوی الخمینی، البیع، ج1، 1410ق، ص26. </ref> | نظریۀ سوم این است که رابطۀ بدن با صاحب بدن مالکیت اعتباری است. شارع مالکیت را برای انسانها اعتبار کرده است، تعیین حدود مالکیت اعتباری با شارع است، ممکن است مالکیت عین را جعل کند یا مالکیت منفعت را اعتبار کند.<ref>محسنی، الفقه و مسائل طبیه، 1382ش، ص185. </ref> صاحبان این قول مدعی هستند که متشرعین عملا به این قول عمل کردهاند، مثلا قبلا شارع خون را نجس قرار داده بود، بههمین دلیل متشرعین هم هرگونه استفاده از خون را کنار گذاشته بودند، تا اینکه با پیشرفت علم پزشکی و آزمایشگاهی، خون منفعت عقلائی پیدا کرد، آز آنجایی که سیرۀ عقلائیه منافع عقلائی را نادیده نمیگیرند، امروزه از خون استفادههای مهمی میکنند.<ref>موسوی الخمینی، البیع، ج1، 1410ق، ص26. </ref> | ||
| خط ۱۹: | خط ۱۹: | ||
===1. استطاعت بدنی در عبادات=== | ===1. استطاعت بدنی در عبادات=== | ||
برخی عبادات منوط به داشتن استطاعت بدن است. بهعنوان نمونه وجوب حج مشروط به داشتن استطاعت بدنی از سوی حاجی است.<ref>طباطبائی یزدی، العروۀ الوثقی، ج2، 1423ق، | برخی عبادات منوط به داشتن استطاعت بدن است. بهعنوان نمونه وجوب حج مشروط به داشتن استطاعت بدنی از سوی حاجی است.<ref>طباطبائی یزدی، العروۀ الوثقی، ج2، 1423ق، ص۴۵۲.</ref> چنانچه روزه گرفتن نیز منوط به داشتن توانمندی بدنی است و از شخص ضعیف و مریضی که توان روزه گرفتن را ندارند نیز ساقط شده است.<ref>شهید ثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع اسلام 1413ق، ج2، ص82.</ref> همچنین زن بارداری که روزه برای خودش یا جنین او ضرر داشته باشد، لازم نیست،<ref>شهید ثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع اسلام، 1413ق، ج2، ص86. </ref> حتی زنان شیرده نیز موظفند که به سلامتی بدن و طفل شیرخوار خود توجه داشته باشند.<ref>طباطبائی یزدی، عروۀ الوثقی، 1423ق، ج2، ص53. </ref> | ||
===2. طهارت بدن=== | ===2. طهارت بدن=== | ||
| خط ۳۲: | خط ۳۲: | ||
==='''ریختن آب زمزم بر بدن'''=== | ==='''ریختن آب زمزم بر بدن'''=== | ||
یک مورد از نگاه نمادین به بدن در فقه، استحباب ریختن آب زمزم بر بدن قبل از سعی میان صفا و مروه است، گویا با ریختن آب زمزم بر بدن همه پلیدیها از کل شخصیت جسمانی و روحانی حاجی برطرف خواهد شد و پاکی بدن با آب زمزم نمادی پاکی کل شخصیت حاجی از پلیدیها است.<ref>نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1392ش، ج۱۹، | یک مورد از نگاه نمادین به بدن در فقه، استحباب ریختن آب زمزم بر بدن قبل از سعی میان صفا و مروه است، گویا با ریختن آب زمزم بر بدن همه پلیدیها از کل شخصیت جسمانی و روحانی حاجی برطرف خواهد شد و پاکی بدن با آب زمزم نمادی پاکی کل شخصیت حاجی از پلیدیها است.<ref>نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1392ش، ج۱۹، ص۴۱۱.</ref> | ||
==='''آرامش بدن هنگام نماز'''=== | ==='''آرامش بدن هنگام نماز'''=== | ||
| خط ۴۰: | خط ۴۰: | ||
از نظر فقها بدن دارای حرمت است و همۀ مسلمانان موظف هستند حرمت آن را در هنگام تعامل با همدیگر نگه دارند؛ مثلا هرکسی موظف است که حریم دیگران را نگاه دارد و از جمله موارد حفظ حریم این است که به بدن دیگری آسیب نزند و از نگریستن با قصد لذت به بدن دیگری بهصورت آشکار یا پنهانی خودداری کند. البته اسلام راجع به بدن زنان در این خصوص حساسیت بیشتری دارد.<ref>حر عاملی، وسایل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۴، ص۱۴۱.</ref> از نظر فقهای مسلمان، بدن مسلمان مخصوصا بدن زنان مسلمان دارای حرمت و احترام ویژهای است، فردی غیر از همسر نمیتواند از نگاه به زیباییهای بدن زنان لذت ببرد. همچنین نگاه مردان و زنان به بدن همجنس خودشان نیز، اگر با قصد لذت و یا دارای پیامدهای سوء جنسی باشد، ممنوع است.<ref>نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1392ش، ج29، ص71. </ref> | از نظر فقها بدن دارای حرمت است و همۀ مسلمانان موظف هستند حرمت آن را در هنگام تعامل با همدیگر نگه دارند؛ مثلا هرکسی موظف است که حریم دیگران را نگاه دارد و از جمله موارد حفظ حریم این است که به بدن دیگری آسیب نزند و از نگریستن با قصد لذت به بدن دیگری بهصورت آشکار یا پنهانی خودداری کند. البته اسلام راجع به بدن زنان در این خصوص حساسیت بیشتری دارد.<ref>حر عاملی، وسایل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۴، ص۱۴۱.</ref> از نظر فقهای مسلمان، بدن مسلمان مخصوصا بدن زنان مسلمان دارای حرمت و احترام ویژهای است، فردی غیر از همسر نمیتواند از نگاه به زیباییهای بدن زنان لذت ببرد. همچنین نگاه مردان و زنان به بدن همجنس خودشان نیز، اگر با قصد لذت و یا دارای پیامدهای سوء جنسی باشد، ممنوع است.<ref>نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، 1392ش، ج29، ص71. </ref> | ||
بدن حیوانات نیز از نظر اسلام دارای حرمت است، مثلا باید از ضرب و شتم حیوان یا لطمه زدن به بدن آنها خودداری شود و هنگام ذبح نیز باید رو به قبله باشد و نام خدا در هنگام ذبح برده شود.<ref>حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ج۵، | بدن حیوانات نیز از نظر اسلام دارای حرمت است، مثلا باید از ضرب و شتم حیوان یا لطمه زدن به بدن آنها خودداری شود و هنگام ذبح نیز باید رو به قبله باشد و نام خدا در هنگام ذبح برده شود.<ref>حکیم، مستمسک العروة الوثقی، 1416ق، ج۵، ص۲۲۵- ۲۲۶.</ref> | ||
==سلامت بدن== | ==سلامت بدن== | ||
| خط ۵۱: | خط ۵۱: | ||
==پیوند اعضاء بدن== | ==پیوند اعضاء بدن== | ||
یکی دیگر از مباحث فقها جواز پیوند اعضای بدن انسان به انسانی دیگر است. اصل اولی در فقه این است که جدا کردن اعضای بدن انسان مسلمان جایز نیست و نمیتوان اعضای بدن میت مسلمان را از بدن او جدا کرد.<ref name=":0">ابوالقاسم خوئی، منهاج الصالحین1410ق، ج1، ص426. </ref> طبق این مبنا پیوند اعضای نیز دشوار خواهد شد؛ چراکه در کشور اسلامی اعضای کافی یافت نخواهد شد. بههمین دلیل برخی فقها معتقدند اگر در قطع عضو مصلحت مهمتر از عدم قطع وجود داشته باشد، اذن دادن برای قطع عضو خود برای انسان مسلمان، جایز است، البته قطع عضو بعد از مرگ<ref>موسوی الخمینی، تحریر الوسیله، 1410ق، ج2، ص624. </ref> | یکی دیگر از مباحث فقها جواز پیوند اعضای بدن انسان به انسانی دیگر است. اصل اولی در فقه این است که جدا کردن اعضای بدن انسان مسلمان جایز نیست و نمیتوان اعضای بدن میت مسلمان را از بدن او جدا کرد.<ref name=":0">ابوالقاسم خوئی، منهاج الصالحین1410ق، ج1، ص426. </ref> طبق این مبنا پیوند اعضای نیز دشوار خواهد شد؛ چراکه در کشور اسلامی اعضای کافی یافت نخواهد شد. بههمین دلیل برخی فقها معتقدند اگر در قطع عضو مصلحت مهمتر از عدم قطع وجود داشته باشد، اذن دادن برای قطع عضو خود برای انسان مسلمان، جایز است، البته قطع عضو بعد از مرگ<ref>موسوی الخمینی، تحریر الوسیله، 1410ق، ج2، ص624. </ref> و با اذن و سایر شرایط قانونی باشد و در غیر این صورت قطع عضو موجب پرداخت دیه خواهد بود.<ref>موسوی الخمینی، تحریر الوسیله، 1410ق، ج2، ص625. </ref> | ||
از نظر شهید مطهری منطق جواز پیوند اعضا این است که رعایت حرمت بدن در اسلام از واجبات است، اما تحقق پیشرفتهای پزشکی و تحصیل علوم مربوطه نیز از واجبات است. باید مسلمانان با اجازۀ پیوند اعضای بدن | از نظر شهید مطهری منطق جواز پیوند اعضا این است که رعایت حرمت بدن در اسلام از واجبات است، اما تحقق پیشرفتهای پزشکی و تحصیل علوم مربوطه نیز از واجبات است. باید مسلمانان با اجازۀ پیوند اعضای بدن میت زمینۀ حل مسائل پزشکی در جامعه اسلامی را نیز فراهم سازد.<ref>غلامی علیائی و وکیلزاده، «بررسی پیوند اعضا از دیدگاه فقهی و اسلامی»، 1392ش، ص116. </ref> | ||
بحث فقها راجع به پیوند اعضا در دو مورد است، یکی اینکه انسان دچار مرگ مغزی غیر قابل بازگشت شده باشد و دیگر اینکه قصاص قطعی داشته باشد، البته در همین دو مورد نیز فقها نسبت به جواز قطع عضو و پیوند آن اختلاف نظر دارند.<ref>رحمت و | بحث فقها راجع به پیوند اعضا در دو مورد است، یکی اینکه انسان دچار مرگ مغزی غیر قابل بازگشت شده باشد و دیگر اینکه قصاص قطعی داشته باشد، البته در همین دو مورد نیز فقها نسبت به جواز قطع عضو و پیوند آن اختلاف نظر دارند.<ref>رحمت و مدرسی، «پیوند اعضا در آیینه فقه و حقوق: چالشها و ضرورتها»، 1391ش، ص59-71. </ref> | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
قرآن. | قرآن. | ||
البار، | البار، محمدعلی، الموقف الفقهی والاخلاقی من قضیۀ زرع الاعضاء، دمشق، دارالشامیه، 1994م. | ||
بحرانی، یوسف، الحدائق الناظره، گردآورنده | بحرانی، یوسف، الحدائق الناظره، گردآورنده محمدتقی ایراوانی، قم، مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بیتا. | ||
توحیدی، | توحیدی، محمدعلی، مصباح الفقاهه: تقریرات درس سید ابوالقاسم خویی، قم، مکتبه داوری، 1418ق. | ||
حائری یزدی، عبدالکریم، کتاب الصلاة، قم، | حائری یزدی، عبدالکریم، کتاب الصلاة، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۰۴ق. | ||
حکیم، محسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، دارالتفسیر، | حکیم، محسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، دارالتفسیر، 1416ق. | ||
خوئی، ابوالقاسم، منهاج الصالحین، قم، مدینۀ العلم، 1410ق. | خوئی، ابوالقاسم، منهاج الصالحین، قم، مدینۀ العلم، 1410ق. | ||
رحمت، | رحمت، محمدرضا و مدرسی، سیده ذلفا، «پیوند اعضا در آیینه فقه و حقوق: چالشها و ضرورتها»، حقوق پزشکی، شماره 20، بهار 1391ش. | ||
سبزواری، عبدالاعلی، مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام، قم، دار التفسیر، 1388ش. | سبزواری، عبدالاعلی، مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام، قم، دار التفسیر، 1388ش. | ||
شفیعی مازندارنی، | شفیعی مازندارنی، سیدمحمد، «نافذ بودن وصیت، جهت استفاده بهینه از اعضاي بدن موصی از دیدگاه فقه اسلامی» فصلنامه پژوهشهاي فقه و حقوق اسلامی، سال 10، شماره 35، 1393ش. | ||
شهید ثانی، زین الدین، مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1413ق. | شهید ثانی، زین الدین، مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1413ق. | ||
| خط ۸۲: | خط ۸۲: | ||
طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم، العروةالوثقی، قم، نشر اسلامی وابسته به جامه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۲۳ق. | طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم، العروةالوثقی، قم، نشر اسلامی وابسته به جامه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۲۳ق. | ||
غلامی علیائی، محمد و وکیلزاده، رحیم، «بررسی پیوند اعضا از دیدگاه فقهی و اسلامی»، فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال 5، | غلامی علیائی، محمد و وکیلزاده، رحیم، «بررسی پیوند اعضا از دیدگاه فقهی و اسلامی»، فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال 5، شماره 16، تابستان 1392ش. | ||
الفتلاوی، صاحب عبید، التشریعات الصحیحه، عمان، دار الشقاقه، 1997م. | الفتلاوی، صاحب عبید، التشریعات الصحیحه، عمان، دار الشقاقه، 1997م. | ||
فیض کاشانی، | فیض کاشانی، محمدمحسن، معتصم الشیعه فی احکام الشریعه، تهران، مدرسه عالی شهید مطهری، 1429ق. | ||
محسنی، آصف، الفقه و مسائل طبیه، قم، بوستان کتاب، 1382ش. | محسنی، آصف، الفقه و مسائل طبیه، قم، بوستان کتاب، 1382ش. | ||
مکارم شیرازی، بحوث فقهیۀ هامۀ، قم، مدرسه | مکارم شیرازی، بحوث فقهیۀ هامۀ، قم، مدرسه امیرالمؤمنین، 1422ق. | ||
موسوی الخمینی، سید | موسوی الخمینی، سید روحالله، البیع، قم، اسماعیلیان، 1410ق. | ||
موسوی الخمینی، سید | موسوی الخمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1392ش. | ||
نجفی، | نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تهران، اسلامیه، 1392ش. | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
<references /> | <references /> | ||
