جنسیت در تفسیر نمونه: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''جنسیت در تفسیر نمونه؛'''</big>

شباهت‌ها و تفاوت‌های زن و مرد در تفسیر نمونه.

در تفسیر نمونه، خلقت دوگانه زن و مرد موجب تفاوت رسالت آنها در دستگاه آفرینش و به‌ تبع آن در حیات اجتماعی معرفی شده است. این تفسیر، حقوق و تکالیف جنسیتی را متناسب با طبیعت زنان و مردان و عادلانه دانسته و در مقابل، تفاوت‌های برساخته فرهنگ‌های مردسالار را ستم علیه زنان شمرده است.  

==مبنای نظری==

از منظر تفسیر نمونه؛ زنان و مردان در ابعاد مختلف زیستی متفاوت هستند. بر همین مبنا؛ دیدگاه یکسان انگاری زن و مرد نه‌تنها مخالف با طبیعت دانسته شده بلکه با استناد به مطالعات علمی، برابری آنها غیر قابل تطبیق تلقی می‌شود چون برخی وظایف مانند مدیریت سیاسی و نظامی اساسا مردانه هستند و در جهان غرب به‌رغم اصراری که بر مساوات جنسیتی می‌شود نیز متصدی چنین نقش‌هایی عمدتا مردان هستند. تفاوت‌های طبیعی، تدبیر الهی است که در متن حیات مردانه و زنانه جاری است، اقتضای خلقت متفاوت و عدالت اجتماعی این است که هرکدام از زن و مرد عهده‌دار وظایفی شوند که قانون آفرينش براى آنها تعيين كرده، با ساختمان جسم و جان‌شان هماهنگ است. آیه 228 سوره بقره چنین تفسیر می‌شود که زنان و مردان باید متناسب با وظایفی که دارند از امتیازات حقوقی برخوردار باشند تا تعادل میان حق و وظیفه ایجاد شده و بستر رشد و تعالی زن و مرد بر مبنای اصل عدالت جنسیتی تمهید شود <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص159-158.</ref> و معنای عدالت چیزی نیست جز این‌که هر كس به وظيفه خود پردازد تا از مواهب و مزاياى وجودى خويش بهره‌‏مند شود. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص165-164.</ref>

تفسیر نمونه؛ حقوق زن در دوران قبل و بعد از اسلام را مقایسه کرده،‏ معتقد است، زن از آغاز تاریخ، در بعضى از جوامع طفیلی مرد و محروم از حقوق اقتصادى، سياسى و اجتماعى بود و اين وضع در پاره‌‏اى از كشورها تا قرون اخير نیز ادامه داشت و حتى در قانون مدنى فرانسه نیز ديده مى‌‏شود. مردان عصر جاهلیت، زنان را ملک خود تلقی می‌کردند و جهت ارتزاق‏ خود زن را كرايه می‌دادند، <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص162-160.</ref> در مواردی پس از مرگ شوهر، زن زنده به‌گور شده، یا براى هميشه از ازدواج مجدد محروم می‌شدند. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص193.</ref> در برخی از نظام‌های اعتقادی، زن منشأ گناه، موجود نفرین شده و فاقد روح انسانی تلقی می‌شد.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏3، ص224.</ref> اسلام بر تمام این ستم‌ها پایان داد زن را مانند مرد برخوردار از روح كامل انسانى، اراده آزاد دانسته و او را در مسير تكامل كه هدف خلقت است مى‌‏بيند، لذا برنامه‏‌هاى تربيتى، اخلاقى و علمى را براى زن و مرد لازم می‌داند. اسلام زن را ركن اساسى جامعه دانسته و هرگز اجازه نمی‌دهد که با او معامله يك موجود فاقد اراده و نيازمند به قيم شود.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص163-162.</ref>  

==شباهت‌های زن و مرد==

از منظر تفسیر نمونه؛ زن و مرد از يك جنس هستند. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏3، ص224.</ref> هيچ‌گونه تفاوتی از نظر انسانى و مقامات معنوى ميان آنها وجود ندارد. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏17، ص313.</ref> درهاى سعادت به‌طور يكسان به‌روى هر دو باز است.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏3، ص224.</ref> زن مانند مرد از حقوق فردى، اجتماعى و انسانى برخوردار بوده و هردو می‌توانند در پرتوی ایمان و عمل صالح دارای حیات طیبه <ref>سوره نحل، آيه 97.</ref> و بهشتی ‌شوند. <ref>سوره غافر، آيه 40.</ref> اسلام زن را مانند مرد مستقل دانسته ‏<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص162.</ref> و هر دو جنس را در کسب کمالات انسانی از شرایط یکسان برخوردار می‌داند.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏3، ص223.</ref> مردان و زنان هر كدام متناسب با تلاش‌های خود موقعیت‌های اجتماعی و مقامات معنوی را کسب می‌کنند. <ref>سوره نساء، آيه 32.</ref> زنان مانند مردان می‌توانند به درجات عالی علمی برسند. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏17، ص314.</ref> انواع ارتباطات مالى براى زن بلامانع بوده<ref>سوره نساء، آيه 32.</ref> و هر دو به مجازات واحدى محكوم مى‏‌شوند. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص163.</ref> تفاوت‌های جسمی، روانی و پاره‌ای از تفاوت‌ها در مسئولیت‌های اجتماعی هرگز به ارزش انسانی زن لطمه نمی‌زند. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏3، ص224.</ref>  

==تفاوت‌های طبیعی زن و مرد==

از منظر تفسیر نمونه؛ زنان و مردان از نظر روحى و جسمى تفاوت‌های زيادى دارند. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص164. </ref> تفاوت‌هاي طبیعی زن و مرد پايه نظام اجتماعى است. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏3، ص363.</ref> زن پايگاه پيدايش انسان و رشد نونهالان است. همانگونه که جسم زنانه متناسب با حمل آفريده شده است از نظر روحى نیز سهم بيشترى از عواطف و احساسات را دارد. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص164. </ref> مرد متناسب با استعداد خاص بدنى نفوذ بيشترى در جامعه داشته و درآمد بيشتر در دست مردان است. مردان براى انتخاب همسر مجدد امکان بيشترى دارند ولى زنان بيوه مخصوصا با گذشت قسمتى از عمر آنها که زیبایی بدنی‌شان کاهش می‌یابد امكانات‌شان براى انتخاب همسر جديد كمتر می‌شود.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏3، ص264.</ref> قرآن تفاوت‌های طبیعی را پایه نظام اجتماعی و دارای اسرار می‌داند که بر بنیاد عدالت استوار است.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏3، ص363.</ref> تفاوت‌های طبیعی، تفاوت‌های نسبی در برخی از قوانین حقوقی زن و مرد ايجاد می‌کند. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏17، ص313.</ref> تفاوت‌ حقوقی موجب تفاوت در تکالیف می‌شود چون وظیفه و حق مستلزم یکدیگر هستند. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص160.</ref>  

از منظر تفسیر نمونه، تفاوت‌های طبیعی زن و مرد موجب تفاوت‌های نسبی در قواعد رفتاری آنها می‌شوند؛ عده طلاق برای زن تشریع شده تا ضمن ایجاد فرصت برای ترمیم آسیب‌دیدگی خانواده از طهارت نسلی اطمینان حاصل شود. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص162-159.</ref> زنان از نظر مقامات معنوى، دانش و تقوا، می‌توانند از بسيارى از مردان پيشرفته‏‌تر باشند.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص158-157.</ref> رسالت عظیم زن پرورش فرزندان است كه بتوانند جامعه را اداره کنند، اشتغال زنان شخصیت و عواطف انسانی کودکان را دچار اختلال می‌کند. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏14، ص448.</ref> قرآن هرچند حفظ عفت و حیا را برای زنان و مردان لازم می‌داند اما نسبت به زنان تأکید بیشتر داشته <ref>سوره نور، آیه 31-30.</ref> و دستور می‌دهد که زنان نباید زينت‌هاي پنهانى خود را آشكار سازند. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏14، ص439.</ref> زیرا بدحجابی و برهنگى زنان، مردان را در حالت تحريك دائمی قرار مى‏‌دهد تحريكى كه سبب كوبيدن اعصاب آنها و ايجاد هيجان‌هاى بيمارگونه عصبى در آنها می‌شود. برهنگى، زنان را كالاى جنسى ساخته و خانواده‌ها را به سرعت متلاشى مى‌‏کند. فرزندان نامشروع افزایش یافته و جامعه را به تباهی می‌کشاند. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏14، ص445-443.</ref> بر مبنای رسالت‌های متفاوت زنان و مردان در بالندگی جامعه است که قرآن دستور می‌دهد، زنان و مردان باید به وظایف محوله خود عمل کرده و هرگز آرزوی داشتن موقعیت جنس مخالف‌شان را نداشته باشند.<ref>سوره نساء، آيه 32.</ref>  

==تفاوت‌های اجتماعى‏ زن و مرد==

تفسیر نمونه، تفاوت‌های اجتماعی زنان و مردان را نیز ناشی از تفاوت‌های طبیعی دانسته و پرداختن هرکس به وظایفی متناسب با جنسیت‌اش را اقتضای حكمت الهى می‌داند.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص159-158.</ref> جنس زن احساسات متفاوتى با مرد داشته و براى انجام وظايفى نسبتا عاطفی آفريده شده است، نقش محوری زن متناسب با نظام آفرينش، وظيفه حساس و عاطفی مادرى است، در مقابل؛ مرد متناسبت با توانمندی جسمی و فکری خود عهده‌دار ظايف اجتماعى خشن و مبتنی بر دقت فکری است. چنین تقسیم کار اجتماعی مقتضای عدالت بوده و باید وظايف اجتماعى كه نياز بيشترى به انديشه و تحمل دارد بر عهده مردان و وظايفى كه عواطف بيشترى را مى‏‌طلبد بر عهده زنان گذاشته شوند. لذا؛ اسلام وظایف خشن را بر عهده مرد و معاونت آن بر عهده زن گذاشته است، زنان حق دارند با انجام وظایف مادری، عهده‌دار وظایفی در جامعه شوند كه با ساختمان جسم و جان آنها سازگار است.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص158-157.</ref> وظیفه قضاوت از وظایف مردانه است و مردان در احراز مديريت سياسى، نظامى و سرپرستى مقدم بر زن بوده و زنان در مقام معاونت آن‌ها دارای نقش هستند. مؤیدی چنین الگویی، تجربه زیسته بشری است و شکست جریان یکسان‌سازی موقعیت‌های زنانه و مردانه در دنیای غرب، حاکی از طبیعی بودن این الگو است. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏2، ص165-164.</ref> البته زنان در دیگر موقعیت‌های اجتماعی که ربطی به تفاوت‌های جنسیتی نداشته و امور اکتسابی به‌شمار می‌آیند، مانند مردان هستند و متناسب با سعی و توانمندی‌های خود از امتیازات آن موقعیت‌ها برخوردار خواهند شد.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏11، ص392.</ref>  

==تفاوت نقش‌های خانوادگی زن و مرد==  

در تفسیر نمونه، ازداوج با استناد به آیه 21 سوره روم، تمنای وجودی زن و مرد به‌شمار می‌آید، محصول آن آرامش در پرتوی مودت و رحمت است <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏16، ص393.</ref> که در چارچوب معاشرت نیکو هنجارمند شده <ref>سوره نساء، آیه 19.</ref> و نقش‌های زن و شوهر با این تعبیر که هرکدامی از آنها به‌مثابه لباس برای یکدیگر هستند، شاخص‌سازی می‌شوند. <ref> سوره بقره، آیه 187.</ref> چنین تعبیری حاکی از این است‌که زن و شوهر باید زینت، ساتر عیوب، وسیله آرامش و حفظ کنندة همدیگر باشند. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏1، ص650.</ref> منتها به‌دلیل تفاوت‌های طبیعی زن و مرد این وظایف یکسان در قالب قواعدی نسبتا متفاوت قاعده‌مند می‌شوند؛ مرد به‌دلیل توانمندی‌های جسمی و فکری، در موقعیت سرپرستی قرارگرفته، مسئول تأمین معیشت خانواده می‌شود و زن به‌عنوان کانون عاطفه، به تدبیر امور منزل می‌پردازد. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏3، ص370.</ref> حفظ عفت از مهم‌ترین احکام است که در محیط خانواده باید رعایت شود.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏14، ص544.</ref> شرط چند همسری برای مرد رعایت عدالت است <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏4، ص153.</ref> و قرآن برای حل تنش‌های خانوادگی، ضمن سفارش به مدارا و گذشت <ref>سوره نساء، آيه 128.</ref> بر محکمه صلح خانوادگی تأکید می‌کند.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏3، ص375.</ref>  

==دلیل تفاوت‌های زن و مرد==

در تفسیر نمونه، تفاوت‌های زن و مرد با ارجاع به تفاوت‌های طبیعی و ساختار جامعه تحلیل و توجیه می‌شوند. برخی از تفاوت‌های جسمى، روحى و اجتماعی زنان و مردان پیامدهای اختلافات طبقاتى، مظالم اجتماعى و يا سهل‏‌انگاري‌هاى فردى دانسته می‌شوند كه هيچ ارتباطى به دستگاه آفرينش ندارند، مانند زیبایی، تنومندی و مستعد بودن بسيارى از فرزندان ثروتمندان نسبت به فرزندان فقرا که نتیجه نوع تغذیه متفاوت آنها هستند و يا افرادى كه بر اثر تنبلى نيروهاى جسمى و روحى خود را از دست مى‌‏دهند. چنین تفاوت‌های ساختگی بوده و با تدبیر و تعميم عدالت اجتماعى مرتفع می‌شوند. برخی از تفاوت‌ها، مانند تفاوت‌های طبيعى زن و مرد از لازمه آفرينش انسان است. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏3، ص366.</ref> زن و مرد مکمل همدیگر، مايه شكوفايى، نشاط و پرورش يكديگر بوده و به تنهایی ناقص هستند، لذا میان این دو جنس جاذبه نیرومندی وجود دارد. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏16، ص391.</ref> چنین تفاوت‌هایی مقتضاى حكمت الهی است و عدالت لازمه حكمت بوده و هرکس باید دارای موقعیت متناسبت با خود باشد. <ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏3، ص366.</ref> تفسیر نمونه، تفاوت‌های نسبی در نظام حقوقی زن و مرد را نیز مستند به تفاوت‌های طبیعی کرده و امور مالی متفاوت از قبیل تفاوت در ارث، دیه و نفقه را متناسب به نقش‌های متفاوت زنان و مردان در جامعه و نهاد خانواده می‌داند.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏3، ص290.</ref>  

تفسیر نمونه، آیه 39 سوره قیامت را دارای اشارة لطیف به چگونگی تنوع و تعادلی جمعیتی جوامع از نظر جنسیت دانسته و معتقد است؛ برخی مواد غذایی در جنسیت جنین مؤثر هستند، اما عامل تعیین‌کننده نیست. همچنین بر مبنای تجربه زیست بشری، هرچند در اکثر جوامع تعداد زنان كمى بيشتر و به ندرت در بعضى جوامع تعداد مردان كمى زيادتر از زنان است اما در طول تاریخ و در میان تمام جوامع یک تعادل نسبی میان جمعیت این دو جنس وجود داشته است. تعادل جنسیتی جامعه را عامل بقا و تعادل در نظم جامعه دانسته و به‌هم خوردن آن را موجب فسادهای گسترده و فروپاشی نظم اجتماعی می‌داند و از همین منظر سعی دارد تا تدبیر حکیمانه حیات اجتماعی جوامع انسانی را بیشتر قابل فهم سازد.<ref>مکارم‌شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏25، ص322.</ref>

{{پانویس}}  

*مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلاميه، 1374ش.