زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''خانوارهای | <big>'''خانوارهای زنسرپرست'''</big>؛ خانوارهای متکی به مدیریت و معاش زنان.<br>خانوادههای زنسرپرست موضوعی جدید و در حال رشد در ادبیات علوم اجتماعی است. تعداد این خانوارها در سالهای اخیر در بسیاری از کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه افزایش قابل توجهی داشته است. در بسیاری از جوامع، این زنان بهدلیل نبود حمایتهای کافی دولتی و فرهنگی، با چالشهای متعددی از جمله فقر، نابرابری جنسیتی و محدودیتهای اجتماعی مواجه هستند که منجر به فشارهای مضاعف جسمانی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و روانی بر آنان میشود. حمایت اجتماعی و توانمندسازی این زنان، دو راهبرد مهم در قوانین هستند. | ||
خانوادههای | |||
==مفهومشناسی== | ==مفهومشناسی== | ||
خانواده | خانواده زنسرپرست به خانوادهای اطلاق میشود که بهدلیل شرایطی مانند طلاق و متارکه، فوت، اعتیاد یا ازکارافتادگی همسر یا پدر، زندانی بودن یا معلولیت مرد، یا ترک خانواده توسط مردان مثل مهاجرت یا بیمسئولیتی، زن مسئولیت اصلی تأمین معیشت و مدیریت خانوار را برعهده دارد<ref>محمدی، زنان سرپرست خانوار، 1385ش، ص14.</ref> یا در صورت حضور مرد، سهمی در درآمدهای خانواده همانند مردان بیکار، معتاد، زندانی، متواری یا از کار افتاده دارد.<ref>Zarhani, Empowerment of Female headed households Case Study: "Sedighin" charity institution in Iran, 2011, p. 49.</ref> در حالیکه در گذشته عامل اصلی پدیده خانوارهای زنسرپرست در ایران فوت همسر بوده است،<ref>[https://refahj.uswr.ac.ir/browse.php?a_id=2982&sid=1&slc_lang=fa احمدنیا و کاملقالیباف، «زنان سرپرست تهران؛ مطالعه کیفی تجربیات، چالشها و ظرفیتهای آنان»، 1396ش، ص105.]</ref> در سالهای اخیر با توجه به تغییرات ارزشی و هنجاری، تحولات فرهنگی و اقتصادی و پیامدهای این تغییرات از جمله افزایش نرخ طلاق، کاهش ازدواج، مرگومیر و مهاجرتهای داخلی و خارجی این پدیده روند رو به رشدی را تجربه کرده است،<ref>سیدل و گاردنر، وایوای اروپا-آمریکا، 1389ش، ج2، ص20.</ref> بهطوریکه مهمترین علل افزایش زنان سرپرست خانوار در دوره معاصر را میتوان طلاق، تجرد قطعی و مهاجرت برشمرد.<ref>[https://jsr.ut.ac.ir/article_75859.html شیانی و زارع، «فراتحلیل مطالعات زنان سرپرست خانوار در ایران»، ۱۳۹۸ش، ص۶۹.]</ref> | ||
==تاریخچه== | ==تاریخچه== | ||
بررسی روند خانوادههای | بررسی روند خانوادههای زنسرپرست در ایران بر اساس دادههای سرشماری نشاندهندۀ رشد پیوستۀ این شاخص است. در سال ۱۳۵۵ش، سهم این خانوارها ۱.۳ درصد از کل خانوادههای کشور بود که در سالهای ۱۳۶۵ش و ۱۳۷۵ش به ترتیب به ۷.۱ درصد و ۸.۴ درصد افزایش یافته است.<ref>مرکز آمار ایران، نتایج سرشماری نفوس و مسکن۱۳۷۵ش، ۱۳۷۵ش.</ref> روند صعودی در سالهای ۱۳۸۵ش برابر با ۹.۵ درصد و ۱۳۹۰ش برابر با ۱۲.۱ درصد تداوم پیدا کرد و در سرشماری ۱۳۹۵ش به ۱۲.۷ درصد رسید.<ref>مرکز آمار ایران، نتایج سرشماری نفوس و مسکن۱۳۹۵ش، ۱۳۹۵ش.</ref> بر اساس سالنامه آماری معاونت زنان و خانواده ریاست جمهوری در سال ۱۴۰۰ش، حدود ۲ میلیون و ۵۳۰ هزار زن، معادل ۱۳ درصد از کل خانوارها، سرپرستی خانواده را بر عهده داشتهاند.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_96964.html تبریزی و همکاران، «بررسی پدیدارنگاری حماست اجتماعی در زنان سرپرست خانوار»، ۱۴۰۳ش، ص۴۸۹.]</ref> | ||
تحلیل دادههای آماری طی دوره ۶۰ ساله از سال ۱۳۳۵ش تا ۱۳۹۵ش، نشان میدهد که میانگین نرخ رشد سالانه خانوارهای | تحلیل دادههای آماری طی دوره ۶۰ ساله از سال ۱۳۳۵ش تا ۱۳۹۵ش، نشان میدهد که میانگین نرخ رشد سالانه خانوارهای زنسرپرست برابر با 4 درصد بهطور معناداری بالاتر از نرخ رشد خانوارهای مردسرپرست برابر با 3 درصد بوده است. این تفاوت آماری حاکی از روند فزایندۀ خانوارهای زنسرپرست در طول این دوره و تحولات اجتماعی-اقتصادی مؤثر بر ساختار خانوار در ایران است.<ref>[https://refahj.uswr.ac.ir/browse.php?a_id=3121&sid=1&slc_lang=fa قربانی و همکاران، « فراتحلیل نیازها و اولویتهای زندگی زنان سرپرست خانوار با رویکرد جامعهشناختی»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱.]</ref> | ||
==تحولات آماری در خانوارهای زنسرپرست== | ==تحولات آماری در خانوارهای زنسرپرست== | ||
خانوارهای | خانوارهای زنسرپرست در مقایسه با خانوارهای مرد سرپرست از نظر شاخصهای اقتصادی-اجتماعی در وضعیت نامطلوبتری قرار دارند. این خانوارها عمدتاً در دهکهای درآمدی پایینتر جای میگیرند؛ بهطوریکه آمار توزیع خانوارها بر اساس دهکهای درآمدی نشان میدهد ۴۳.۳ درصد از خانوارهای زن سرپرست در دو دهک پایین درآمدی جامعه قرار دارند، در حالیکه این نسبت برای خانوارهای مرد سرپرست ۱۶.۸ درصد است.<ref>[[خانی و همکاران، «مطالعه آسیبپذیری اجتماعی زنان سرپرست خانوار و زنان دارای سرپرست در منطقه سلطانآباد شهر تهران»، ۱۳۹۶ش، ص۵۹۸.|https://jwdp.ut.ac.ir/article_64650.html]]</ref> | ||
میانگین سن زنان سرپرست خانوار ۵۷.۶ سال است، در حالیکه این رقم برای سرپرستان مرد ۴۴.۱ سال میباشد. همچنین، ۲۹.۷ درصد از خانوارهای زن سرپرست حداقل یک فرد بیسواد دارند که نشاندهنده «زنانهشدن سالمندی» است، در حالیکه این نسبت در خانوارهای مرد سرپرست تنها ۱.۵ درصد است. این آمار گویای آن است که میزان بیسوادی و ترک تحصیل در بین اعضای خانوارهای زن سرپرست بهمراتب بیشتر است.<ref>[[خانی و همکاران، «مطالعه آسیبپذیری اجتماعی زنان سرپرست خانوار و زنان دارای سرپرست در منطقه سلطانآباد شهر تهران»، ۱۳۹۶ش، ص۵۹۸.|https://jwdp.ut.ac.ir/article_64650.html]]</ref> | میانگین سن زنان سرپرست خانوار ۵۷.۶ سال است، در حالیکه این رقم برای سرپرستان مرد ۴۴.۱ سال میباشد. همچنین، ۲۹.۷ درصد از خانوارهای زن سرپرست حداقل یک فرد بیسواد دارند که نشاندهنده «زنانهشدن سالمندی» است، در حالیکه این نسبت در خانوارهای مرد سرپرست تنها ۱.۵ درصد است. این آمار گویای آن است که میزان بیسوادی و ترک تحصیل در بین اعضای خانوارهای زن سرپرست بهمراتب بیشتر است.<ref>[[خانی و همکاران، «مطالعه آسیبپذیری اجتماعی زنان سرپرست خانوار و زنان دارای سرپرست در منطقه سلطانآباد شهر تهران»، ۱۳۹۶ش، ص۵۹۸.|https://jwdp.ut.ac.ir/article_64650.html]]</ref> | ||
| خط ۱۸: | خط ۱۷: | ||
بررسی دادههای طرح هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار در سال ۱۴۰۰ش، نشان میدهد که عوامل مختلفی در شکلگیری خانوارهای زن سرپرست نقش داشتهاند که به ترتیب اهمیت عبارتند از: ۱) بیوهگی (۷۹ درصد): فوت همسر یا بیوه شدن اصلیترین دلیل زنسرپرست شدن خانوارها است که نزدیک به چهار پنجم موارد را شامل میشود. ۲) وجود همسر ولی عدم سرپرستی مرد (۹ درصد): این گروه با اختلاف بسیار زیاد شامل زنان متأهلی است که به دلایلی مانند بیکاری همسر، از کارافتادگی، اعتیاد یا سایر مشکلات از جانب مرد، عملاً سرپرستی خانوار را بر عهده دارند. ۳) طلاق (۸ درصد): مطلقه بودن حدود یک دهم از زنان سرپرست خانوار را تشکیل میدهد. ۴) تجرد قطعی (۴ درصد): کمترین سهم مربوط به زنانی است که هیچگاه ازدواج نکردهاند.<ref>[[عبداللهی و عرب، «بررسی وجود رابطه بین علت زن سرپرست شدن خانوار و فقر در خانوارهای زن سرپرست»، ۱۴۰۴ش، ص۸.|https://nashr.majles.ir/article_10278.html]]</ref> | بررسی دادههای طرح هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار در سال ۱۴۰۰ش، نشان میدهد که عوامل مختلفی در شکلگیری خانوارهای زن سرپرست نقش داشتهاند که به ترتیب اهمیت عبارتند از: ۱) بیوهگی (۷۹ درصد): فوت همسر یا بیوه شدن اصلیترین دلیل زنسرپرست شدن خانوارها است که نزدیک به چهار پنجم موارد را شامل میشود. ۲) وجود همسر ولی عدم سرپرستی مرد (۹ درصد): این گروه با اختلاف بسیار زیاد شامل زنان متأهلی است که به دلایلی مانند بیکاری همسر، از کارافتادگی، اعتیاد یا سایر مشکلات از جانب مرد، عملاً سرپرستی خانوار را بر عهده دارند. ۳) طلاق (۸ درصد): مطلقه بودن حدود یک دهم از زنان سرپرست خانوار را تشکیل میدهد. ۴) تجرد قطعی (۴ درصد): کمترین سهم مربوط به زنانی است که هیچگاه ازدواج نکردهاند.<ref>[[عبداللهی و عرب، «بررسی وجود رابطه بین علت زن سرپرست شدن خانوار و فقر در خانوارهای زن سرپرست»، ۱۴۰۴ش، ص۸.|https://nashr.majles.ir/article_10278.html]]</ref> | ||
==انواع خانوارهای | ==انواع خانوارهای زنسرپرست== | ||
خانواده از ارکان مهم جامعه است که اشکال متفاوتی به خود میگیرد<ref>Bashir Dar, “Sicio-economic position of the female headed household of jammmu and keshmir with special reference to district”, 2018, p.4455.</ref> و خانوادههای | خانواده از ارکان مهم جامعه است که اشکال متفاوتی به خود میگیرد<ref>Bashir Dar, “Sicio-economic position of the female headed household of jammmu and keshmir with special reference to district”, 2018, p.4455.</ref> و خانوادههای زنسرپرست را میتوان در سه نوع خانوار از یکدیگر تفکیک کرد؛ | ||
۱) خانوارهایی که در آنها مرد بهصورت دائمی حضور ندارد و زنان به دلایل فوت همسر، طلاق یا تجرد (دختران ازدواجنکردهای که بهتنهایی زندگی میکنند) سرپرستی خانواده را بر عهده دارند. | ۱) خانوارهایی که در آنها مرد بهصورت دائمی حضور ندارد و زنان به دلایل فوت همسر، طلاق یا تجرد (دختران ازدواجنکردهای که بهتنهایی زندگی میکنند) سرپرستی خانواده را بر عهده دارند. | ||
| خط ۲۷: | خط ۲۶: | ||
۳) خانوارهایی که مرد در آنها حضور فیزیکی دارد، اما به دلایلی مانند بیکاری، از کار افتادگی، اعتیاد در تأمین معاش خانواده نقشی ندارد و در عمل، زنان مسئولیت اداره زندگی خود و در برخی موارد فرزندانشان را بر عهده دارند.<ref>ربیعی، «بررسی تعدد نقش و سلامت روان زنان سرپرست خانوار با تمرکز بر روی زنان دستفروش مترو»، ۱۳۹۰ش، ص۲۶.</ref> | ۳) خانوارهایی که مرد در آنها حضور فیزیکی دارد، اما به دلایلی مانند بیکاری، از کار افتادگی، اعتیاد در تأمین معاش خانواده نقشی ندارد و در عمل، زنان مسئولیت اداره زندگی خود و در برخی موارد فرزندانشان را بر عهده دارند.<ref>ربیعی، «بررسی تعدد نقش و سلامت روان زنان سرپرست خانوار با تمرکز بر روی زنان دستفروش مترو»، ۱۳۹۰ش، ص۲۶.</ref> | ||
این طبقهبندی ساختاریافته نشان میدهد که پدیده | این طبقهبندی ساختاریافته نشان میدهد که پدیده زنسرپرست خانوار میتواند هم در غیاب فیزیکی مرد و هم در حضور غیرفعال او محقق شود، که هر کدام پیامدهای اجتماعی و اقتصادی خاص خود را به همراه دارد.<ref>Mwangi, an assessment of impact of poverty on female headed household in kangemi, kenya, 2017, p.11-14.</ref> | ||
==ازدواج مجدد در خانوارهای زن سرپرست؛ رویکرد فقهی و حقوقی== | ==ازدواج مجدد در خانوارهای زن سرپرست؛ رویکرد فقهی و حقوقی== | ||
| خط ۳۹: | خط ۳۸: | ||
در نظام فقهی-حقوقی ایران، ولایت به عنوان یک نهاد حقوقی انحصاراً به پدر و جد پدری اختصاص یافته است. بر اساس دیدگاه اکثریت فقهای امامیه و مواد قانون مدنی (به ویژه مواد ۱۱۸۰ تا ۱۱۸۴)، ولی قهری صرفاً پدر و در صورت فقدان او، جد پدری شناخته میشود. در این چارچوب حقوقی، مادر به هیچوجه در زمره اولیای قهری قرار نمیگیرد و از اختیارات ولایتی برخوردار نیست.<ref>کرکی، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ۱۴۱۱ق، ص۹۲؛ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۶۱ش، ج۳، ص۲۳.</ref> البته فقه اهلسنت مادر را نیز شامل میشود.<ref>خطیب، فقه الطفل، دراسه مقارنه فی ضوء المذاهب الفقهیه السبعیه، ۲۰۱۰م، ص۲۱۰.</ref> | در نظام فقهی-حقوقی ایران، ولایت به عنوان یک نهاد حقوقی انحصاراً به پدر و جد پدری اختصاص یافته است. بر اساس دیدگاه اکثریت فقهای امامیه و مواد قانون مدنی (به ویژه مواد ۱۱۸۰ تا ۱۱۸۴)، ولی قهری صرفاً پدر و در صورت فقدان او، جد پدری شناخته میشود. در این چارچوب حقوقی، مادر به هیچوجه در زمره اولیای قهری قرار نمیگیرد و از اختیارات ولایتی برخوردار نیست.<ref>کرکی، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ۱۴۱۱ق، ص۹۲؛ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۶۱ش، ج۳، ص۲۳.</ref> البته فقه اهلسنت مادر را نیز شامل میشود.<ref>خطیب، فقه الطفل، دراسه مقارنه فی ضوء المذاهب الفقهیه السبعیه، ۲۰۱۰م، ص۲۱۰.</ref> | ||
بر اساس دیدگاه مشهور فقها، در خانوادههای | بر اساس دیدگاه مشهور فقها، در خانوادههای زنسرپرست، مادر در نگهداری فرزند از اولویت برخوردار است؛ به این صورت که برای فرزند پسر تا سن دو سالگی و برای فرزند دختر تا سن هفت سالگی حق حضانت مادر بر پدر تقدم دارد.<ref>میرزای قمی، جامع الشتات، ۱۳۷۵ش، ج۴، ص۳۵۲.</ref> هرچند با توجه به عدم تناسب حکم اولیه حضانت (تقدم مادر در نگهداری پسر تا دو سالگی) با واقعیتهای اجتماعی امروز و مصالح عالیه کودک، ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی به تصویب مجمع تشخیص مصلحت نظام رسید و به موجب آن در مواردی که والدین کودک جدا از هم زندگی میکنند، حق حضانت و نگهداری فرزند (اعم از پسر یا دختر) تا سن هفت سالگی با مادر بوده و پس از آن به پدر منتقل میشود.<ref>[[مظلومزاده و همکاران، «بررسی فقهی حقوقی حضانت کودک از طرف مادر؛ چالشها و راهکارها»، ۱۴۰۱ش، ص۱۰۸.|https://mrfeghh.ctb.iau.ir/article_691186.html]]</ref> | ||
فقهای شیعه با استناد به منابع معتبر فقهی بر این باور هستند که شرایط اساسی برای حضانتکننده کودک عبارت از عاقل بودن<ref>شهید ثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۴۲۳.</ref> آزاد بودن، مسلمان بودن<ref>حلّی، تحریر االحکام، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۳۵۱.</ref> دارای صلاحیت اخلاقی و سکونت ثابت حاضن است.<ref>شیخ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، ۱۳۸۸ش، ج۶، ص۴۰.</ref> مهمترین شرط مورد تأکید فقهای امامی، مسلمان بودن حضانتکننده است که مستند به آیه ۱۴۱ سوره نساء و روایات معتبری است.<ref>شهید ثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۴۲۲.</ref> این تأکید ناشی از نگرانی جدی فقها از تأثیرپذیری کودک از باورهای غیراسلامی و احتمال انحراف عقیدتی است.<ref>نجفی، جواهر الکالم فی شرایع الاسلام، ۱۲۷۴ش، ج۳۱، ص۲۸۷.</ref> شرط اساسی دیگر، ثبات سکونت حضانتکننده است؛ به این معنا که انتقال کودک توسط مادر به منطقهای با امکانات کمتر از محل سکونت قبلی، از دیدگاه فقهی مجاز شمرده نمیشود، چرا که این امر ممکن است به نقصان در تربیت و رشد کودک منجر گردد. این شرایط در مجموع نشاندهنده حساسیت فقه امامیه نسبت به حفظ مصالح مادی و معنوی کودک در مسئله حضانت است.<ref>شیخ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، ۱۳۸۸ش، ج۶، ص۴۰؛ شهید ثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۴۲۵.</ref> | فقهای شیعه با استناد به منابع معتبر فقهی بر این باور هستند که شرایط اساسی برای حضانتکننده کودک عبارت از عاقل بودن<ref>شهید ثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۴۲۳.</ref> آزاد بودن، مسلمان بودن<ref>حلّی، تحریر االحکام، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۳۵۱.</ref> دارای صلاحیت اخلاقی و سکونت ثابت حاضن است.<ref>شیخ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، ۱۳۸۸ش، ج۶، ص۴۰.</ref> مهمترین شرط مورد تأکید فقهای امامی، مسلمان بودن حضانتکننده است که مستند به آیه ۱۴۱ سوره نساء و روایات معتبری است.<ref>شهید ثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۴۲۲.</ref> این تأکید ناشی از نگرانی جدی فقها از تأثیرپذیری کودک از باورهای غیراسلامی و احتمال انحراف عقیدتی است.<ref>نجفی، جواهر الکالم فی شرایع الاسلام، ۱۲۷۴ش، ج۳۱، ص۲۸۷.</ref> شرط اساسی دیگر، ثبات سکونت حضانتکننده است؛ به این معنا که انتقال کودک توسط مادر به منطقهای با امکانات کمتر از محل سکونت قبلی، از دیدگاه فقهی مجاز شمرده نمیشود، چرا که این امر ممکن است به نقصان در تربیت و رشد کودک منجر گردد. این شرایط در مجموع نشاندهنده حساسیت فقه امامیه نسبت به حفظ مصالح مادی و معنوی کودک در مسئله حضانت است.<ref>شیخ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، ۱۳۸۸ش، ج۶، ص۴۰؛ شهید ثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۴۲۵.</ref> | ||
| خط ۴۵: | خط ۴۴: | ||
اولویت مادر در نگهداری و سرپرستی از فرزند تا زمانی است که ازدواج نکند. این حکم بین فقها اجماعی است.<ref>آملی، المکاسب و البیع، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۶۹.</ref> در قانون مدنی نیز که برگرفته از فقه امامیه میباشد، طبق ماده ۱۱۷۰ قانون مدنی در صورت ازدواج مارد حضانت با پدر است، مگر اینکه دادگاه با توجه به مصلحت طفل برخلاف این اصل تصمیم بگیرد.<ref>صفایی و امامی، ۱۳۸۶ش، ص۱۵۱.</ref> | اولویت مادر در نگهداری و سرپرستی از فرزند تا زمانی است که ازدواج نکند. این حکم بین فقها اجماعی است.<ref>آملی، المکاسب و البیع، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۶۹.</ref> در قانون مدنی نیز که برگرفته از فقه امامیه میباشد، طبق ماده ۱۱۷۰ قانون مدنی در صورت ازدواج مارد حضانت با پدر است، مگر اینکه دادگاه با توجه به مصلحت طفل برخلاف این اصل تصمیم بگیرد.<ref>صفایی و امامی، ۱۳۸۶ش، ص۱۵۱.</ref> | ||
همچنین در موضوع حضانت فرزندان در خانوادههای | همچنین در موضوع حضانت فرزندان در خانوادههای زنسرپرست، مسائل تکلیف نفقه و تأمین مالی فرزند، حق ملاقات و ارتباط با والد غیرحاضن، استثنائات و موارد سقوط حق حضانت یا ولایت، نقش نهادهای حمایتی دولتی و مدنی و رویه قضایی و آرای محاکم در تفسیر مصلحت کودک از دیگر نکات حائز اهمیت است.<ref>[[مظلومزاده و همکاران، «بررسی فقهی حقوقی حضانت کودک از طرف مادر؛ چالشها و راهکارها»، ۱۴۰۱ش، ص۱۰۸.|https://mrfeghh.ctb.iau.ir/article_691186.html]]</ref> | ||
==افزایش خانوارهای | ==افزایش خانوارهای زنسرپرست؛ نابرابریهای جنسیتی== | ||
افزایش تعداد خانوادههای | افزایش تعداد خانوادههای زنسرپرست را میتوان به عنوان چالشی اجتماعی تلقی کرد که ریشه در نابرابریهای ساختاری جنسیتی جامعه دارد. در نظام تقسیم کار سنتی، نقش سرپرستی خانواده را به مردان اختصاص داده و زنان برای ایفای نقش سرپرستی تربیت نشدهاند. زمانی که تقسیم کار جنسیتی، به هر دلیلی کارایی خود را از دست دهد، زنان ناگزیر به پذیرش این مسئولیت میشوند و با مشکلات چندبُعدی مواجه میگردند.<ref>Fitzpatric and Gomez, “Still cought in a trip: the continued povertization of women”, 1997, p.338.</ref> بار مضاعف نقشهای خانگی و خانهداری و نقش مادری، همراه با محدودیتهای ساختاری در دسترسی به فرصتهای شغلی مناسب، فشارهای روانی و جسمانی قابل توجهی بر این زنان وارد میسازد.<ref>Montoya and Teixeira, “Multidimensional Poverty in Nicaragua: Are Female-Headed Households Better off”, 2017, p.1037.</ref> | ||
نابرابری دستمزدها علیرغم انجام وظایف مشابه با مردان، محرومیت از شبکههای اعتباری رسمی و غیررسمی و کمبود ابزارهای مدیریت ریسک، چرخه فقر و نابرابری را در این گروه تقویت میکند.<ref>Grube-Farrell, “Women, work and occupation al segregation in the uniformed services”, 2002, p.347.</ref> این شرایط نهتنها بر وضعیت معیشتی، بلکه بر سلامت روانی و اجتماعی زنان سرپرست خانوار تأثیرات منفی بلندمدتی برجای میگذارد.<ref>Klasen and et. al, “A Feminization of Vulnerability? Female Headship, Poverty, and Vulnerability in Thailand and Vietnam”, 2015, p.36.</ref> | نابرابری دستمزدها علیرغم انجام وظایف مشابه با مردان، محرومیت از شبکههای اعتباری رسمی و غیررسمی و کمبود ابزارهای مدیریت ریسک، چرخه فقر و نابرابری را در این گروه تقویت میکند.<ref>Grube-Farrell, “Women, work and occupation al segregation in the uniformed services”, 2002, p.347.</ref> این شرایط نهتنها بر وضعیت معیشتی، بلکه بر سلامت روانی و اجتماعی زنان سرپرست خانوار تأثیرات منفی بلندمدتی برجای میگذارد.<ref>Klasen and et. al, “A Feminization of Vulnerability? Female Headship, Poverty, and Vulnerability in Thailand and Vietnam”, 2015, p.36.</ref> | ||
==ابعاد سهگانه ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪسازی خانوارهای | ==ابعاد سهگانه ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪسازی خانوارهای زنسرپرست== | ||
توانمندسازی به عنوان فرآیندی تعریف میشود که طی آن افراد، گروهها و سازمانها بر مسائل و مشکلات پیش روی خود تسلط مییابند.<ref>Snehendu and et. al, “Empowerment of women for health promotion: a meta analysis”, 1999, p.1435.</ref> عوامل تآثیرگذار توانمندسازی خانوارهای زنسرپرست در ابعاد سهگانه اجتماعی-فرهنگی، اقتصادی و فردی-روانشناختی و در سه سطح فردی، خانوادگی و اجتماعی قابل طبقهبندی است. | توانمندسازی به عنوان فرآیندی تعریف میشود که طی آن افراد، گروهها و سازمانها بر مسائل و مشکلات پیش روی خود تسلط مییابند.<ref>Snehendu and et. al, “Empowerment of women for health promotion: a meta analysis”, 1999, p.1435.</ref> عوامل تآثیرگذار توانمندسازی خانوارهای زنسرپرست در ابعاد سهگانه اجتماعی-فرهنگی، اقتصادی و فردی-روانشناختی و در سه سطح فردی، خانوادگی و اجتماعی قابل طبقهبندی است. | ||
===بُعد اجتماعی-فرهنگی=== | ===بُعد اجتماعی-فرهنگی=== | ||
توانمندسازی اجتماعی-فرهنگی خانوارهای | توانمندسازی اجتماعی-فرهنگی خانوارهای زنسرپرست نیازمند تحولات ساختاری است که مهمترین آنها شامل پیشگیری و ارتقای سلامت اجتماعی و عمومی، عدم چالشهای فرزندپروری، ایجاد و گسترش شبکههای حمایتی، امنیت اجتماعی، ارتقای مشارکت اجتماعی و مبارزه با تبعیض از راهکارهای کلیدی محسوب میشوند. در بُعد فرهنگی، تغییر نگرشهای جنسیتی از طریق آموزش و آگاهیرسانی، تقویت هویت مستقل، اقزایش فرصتهای ازدواج مجدد و آموزش مهارتهای زندگی و آموزشی و فرهنگی از طریق دسترسی عادلانه به منابع آموزشی، تحصیلی و هنری ضروری است. این اقدامات، با کاهش وابستگی به نهادهای حمایتی، زمینههای خوداتکایی، انسجام اجتماعی و کاهش نابرابریها را فراهم میسازد.<ref>Raheim and Bolden, “Economic empowerment of lowincome women through self-employment programs”, 1995, p. 143-144.</ref> | ||
===بُعد اقتصادی=== | ===بُعد اقتصادی=== | ||
اجرای برنامههای توانمندسازی برای خانوارهای | اجرای برنامههای توانمندسازی برای خانوارهای زنسرپرست منجر به ایجاد فرصتهای شغلی مناسب و بازار کار پایدار، فقرزدایی، ارائه تسهیلات مالی و اعتباری، اعطای وام خودکفایی، توسعه برنامههای بیمهای و تأمین اجتماعی، توزیع سبد کالای اساسی، افزایش بودجه نهادهای حمایتی و بهبود خدمات رفاهی میگردد.<ref>[[حسینپور و همکاران، «شناسایی و اولویتبندی راههای توانمندسازی زنان سرپرست خانوار»، ۱۴۰۰ش، ص۸۱.|https://refahj.uswr.ac.ir/browse.php?a_id=3383&sid=1&slc_lang=fa&ftxt=0]]</ref> مشاركت فعال زنان در محيط شغلي به افزايش اقتدار شخصي، بين فردي و سياسي آنان منتهی میشود.<ref>Almeleh and et. al, “Women's achievement of empowerment through activism in the work place”, 1993, p. 29.</ref> | ||
===بُعد فردی-روانشناختی=== | ===بُعد فردی-روانشناختی=== | ||
توانمندسازی روانشناختی موجب تقویت مؤلفههای حیاتی مانند رشد خود-کارآمدی، رشد خود-ارزشمندی و عزتنفس، كاهش خود-سرزنشي، قبول مسئولیت شخصی برای تغییر، تشکیل گروه و خودآگاهی نقادانه، کنترل بر زندگی، قدرت تصمیمگیری و حل مسئله میشود که این عوامل بهعنوان سرمایهای پایدار، کیفیت نقش مادرانه زنان را بهصورت همهجانبه ارتقا میدهد و از پریشانیهای روانشناختی خانواده میکاهد.<ref>Davis, “Role occupancy, quality and psychological distress among Caucasian and African American women”, 2010, p. 85.</ref> | توانمندسازی روانشناختی موجب تقویت مؤلفههای حیاتی مانند رشد خود-کارآمدی، رشد خود-ارزشمندی و عزتنفس، كاهش خود-سرزنشي، قبول مسئولیت شخصی برای تغییر، تشکیل گروه و خودآگاهی نقادانه، کنترل بر زندگی، قدرت تصمیمگیری و حل مسئله میشود که این عوامل بهعنوان سرمایهای پایدار، کیفیت نقش مادرانه زنان را بهصورت همهجانبه ارتقا میدهد و از پریشانیهای روانشناختی خانواده میکاهد.<ref>Davis, “Role occupancy, quality and psychological distress among Caucasian and African American women”, 2010, p. 85.</ref> | ||
==توانمندسازی زنان؛ زیربنای توسعه اجتماعی== | ==توانمندسازی زنان؛ زیربنای توسعه اجتماعی== | ||
زنان در خانوادههای | زنان در خانوادههای زنسرپرست بهرغم چالشهای اولیه، از طریق کسب تجربه در مدیریت چندگانه مسئولیتهای خانوادگی، مادری، شغلی و اجتماعی، به تدریج به سطح بالاتری از خود-کارآمدی و نگرش مثبت به خود، دست یافتهاند.<ref>[[احمدنیا و کاملقالیباف، «زنان سرپرست تهران؛ مطالعه کیفی تجربیات، چالشها و ظرفیتهای آنان»، 1396ش، ص119.|https://refahj.uswr.ac.ir/browse.php?a_id=2982&sid=1&slc_lang=fa]]</ref> این تحول روانشناختی عمدتاً محصول سازگاری موفقیتآمیز با نقشهای چندگانه و تعاملات اجتماعی رو به رشد است.<ref>Mc Whirter, Counseling for empowerment. Alexandria, 1994, p. 92.</ref> کیفیت زندگی این زنان ارتباط مستقیمی با میزان دسترسی به حمایتهای اجتماعی دارد، بهطوری که دریافت حمایتهای ساختاریافته منجر به بهبود شاخصهای اجتماعی (کیفیت روابط اجتماعی و احساس تعلق به جامعه)، عینی (مسکن، اشتغال و درآمد)، ذهنی (سلامت روانی و رفع مشکلات عاطفی) میشود.<ref>[[قربانی و همکاران، « فراتحلیل نیازها و اولویتهای زندگی زنان سرپرست خانوار با رویکرد جامعهشناختی»، ۱۳۹۸ش، ص74-81.|https://refahj.uswr.ac.ir/browse.php?a_id=3121&sid=1&slc_lang=fa]]</ref> این رویکرد یکپارچه، بر اهمیت توسعه شبکههای حمایتی رسمی و غیررسمی بهعنوان عامل کلیدی در توانمندسازی جامع این گروه تأکید دارد و الگویی اثربخش برای ارتقای پایدار این قشر آسیبپذیر محسوب میشود.<ref>Parsons, “Specific practice strategies for empowermentbased practice with women: A study of two groups,” 159-179, 2001, p.164.</ref> | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
| خط ۸۴: | خط ۸۳: | ||
*صفایی، سیّدحسین؛ امامی، اسدالله، مختصر حقوق خانواده، تهران، زمستان، ۱۳۸۶ش. | *صفایی، سیّدحسین؛ امامی، اسدالله، مختصر حقوق خانواده، تهران، زمستان، ۱۳۸۶ش. | ||
*طبرسی، فضلبن حسن، مجمع البيان في تفسير القرآن، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۸ق. | *طبرسی، فضلبن حسن، مجمع البيان في تفسير القرآن، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۸ق. | ||
*عبداللهی، محمدرضا؛ عرب، عطیه، «بررسی وجود رابطه بین علت | *عبداللهی، محمدرضا؛ عرب، عطیه، «بررسی وجود رابطه بین علت زنسرپرست شدن خانوار و فقر در خانوارهای زنسرپرست»، مجلس و راهبرد، دوره۳۲، شماره۱۲۱، ۱۴۰۴ش. | ||
*قربانی، فریدون و همکاران، « فراتحلیل نیازها و اولویتهای زندگی زنان سرپرست خانوار با رویکرد جامعهشناختی»، رفاه اجتماعی، دوره۱۹، شماره۷۲، ۱۳۹۸ش. | *قربانی، فریدون و همکاران، « فراتحلیل نیازها و اولویتهای زندگی زنان سرپرست خانوار با رویکرد جامعهشناختی»، رفاه اجتماعی، دوره۱۹، شماره۷۲، ۱۳۹۸ش. | ||
*کرکی، علیبن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۱۱ق. | *کرکی، علیبن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۱۱ق. | ||
