حمید گلزار (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''جنسیت از منظر روانشناسی'''</big>، ویژگیها و گرایشهای منتسب به جنس از منظر علم روانشناسی.<br>جنسیت (Gender) از مفاهیم پیچیده و چندبعدی در روانشناسی است که به | <big>'''جنسیت از منظر روانشناسی'''</big>، ویژگیها و گرایشهای منتسب به جنس از منظر علم روانشناسی.<br>جنسیت (Gender) از مفاهیم پیچیده و چندبعدی در روانشناسی است که به هویت فردی و ویژگیهای روانشناختی مرتبط با زنانه یا مردانه بودن اشاره دارد. | ||
==تاریخچه تحولات مطالعات جنسیتی== | ==تاریخچه تحولات مطالعات جنسیتی== | ||
| خط ۸: | خط ۸: | ||
در سال ۱۹۷۴م، مقالۀ «روانشناسی تفاوتهای جنسی» با ارائۀ شواهد تجربی، انگارههای سنتی دربارۀ تفاوتهای ذاتی بین [[زن|زنان]] و مردان را به چالش کشید.<ref>. Essed, Goldberg & Kobayashi, A Companion to Gender Studies, 2009, p.29.</ref> یافتههای این پژوهش نشان داد که رفتارهای زنانه و مردانه در بسیاری از حوزهها شباهتهای قابلتوجهی دارند و تفاوتهای مشاهدهشده بیشتر محصول فرآیندهای اجتماعیسازی هستند تا عوامل ذاتی. این دیدگاه انقلابی، پارادایم جدیدی در روانشناسی [[جنسیت|جنسیت]] ایجاد کرد.<ref>. Essed, Goldberg & Kobayashi, A Companion to Gender Studies, 2009, p.32-38.</ref> | در سال ۱۹۷۴م، مقالۀ «روانشناسی تفاوتهای جنسی» با ارائۀ شواهد تجربی، انگارههای سنتی دربارۀ تفاوتهای ذاتی بین [[زن|زنان]] و مردان را به چالش کشید.<ref>. Essed, Goldberg & Kobayashi, A Companion to Gender Studies, 2009, p.29.</ref> یافتههای این پژوهش نشان داد که رفتارهای زنانه و مردانه در بسیاری از حوزهها شباهتهای قابلتوجهی دارند و تفاوتهای مشاهدهشده بیشتر محصول فرآیندهای اجتماعیسازی هستند تا عوامل ذاتی. این دیدگاه انقلابی، پارادایم جدیدی در روانشناسی [[جنسیت|جنسیت]] ایجاد کرد.<ref>. Essed, Goldberg & Kobayashi, A Companion to Gender Studies, 2009, p.32-38.</ref> | ||
در ادامۀ این روند، کتاب «زنان و نقشهای جنسی» در سال | در ادامۀ این روند، کتاب «زنان و نقشهای جنسی» در سال ۱۹۷۸م، بهعنوان یکی از اولین متون آکادمیک نظاممند در حوزۀ روانشناسی زنان منتشر شد. این اثر با ترکیب یافتههای روانشناختی و نظریههای فمینیستی، به تحلیل انتقادی ساختارهای اجتماعی نقشهای جنسیتی پرداخت.<ref>. محمدی، روانشناسی جنسیت، ۱۴۰۱ش، ص۴.</ref> همزمان با توسعۀ [[رشته مطالعات زنان|مطالعات زنان]]، جریان فکری جدیدی با عنوان «مطالعات مردان» شکل گرفت<ref>. [https://www.researchgate.net/publication/316255953_Handbook_of_studies_on_men_masculinities Connell, Hearn, Kimmel, Handbook of Studies on Men and Masculinities, 2005, p.1.]</ref> که با الهام از روششناسی [[فمینیسم|فمینیستی]]، به بررسی ساختارهای مردانگی، سلامت روانی مردان و روابط قدرت از منظر جنسیت پرداخت.<ref>. هولمز، جنسیت در زندگی روزمره، ۱۳۸۷ش، ص۲۷؛ بارکر، مطالعات فرهنگی: نظریه و عملکرد، ۱۳۸۷ش، ص۵۳۸؛ خسروی و همکاران، مبانی روانشناسی جنسیت، ۱۳۸۲ش، ص۲1-۲4.</ref> | ||
مطالعات زنان در این دوره از توصیف صرف مشارکتهای زنان فراتر رفت و به تحلیل نظاممند ساختارهای اجتماعی-فرهنگی جنسیت، سلسله مراتب قدرت و مکانیسمهای بازتولید نابرابریهای جنسیتی پرداخت.<ref>. Richardson & Robinson, Introducing Gender and Women’s Studies (5th Edition), 2015, p.82-83.</ref> این تحولات نظری نهتنها چارچوبهای تحلیلی جدیدی در علوم انسانی ایجاد کرد، بلکه روششناسی پژوهش در این حوزه را نیز دگرگون ساخت و پایههای مطالعات جنسیتی معاصر را بنیان نهاد.<ref>. Anderson, Thinking About Women: Sociological Perspectives on Sex and Gender, 1997, p.75-79.</ref> | مطالعات زنان در این دوره از توصیف صرف مشارکتهای زنان فراتر رفت و به تحلیل نظاممند ساختارهای اجتماعی-فرهنگی جنسیت، سلسله مراتب قدرت و مکانیسمهای بازتولید نابرابریهای جنسیتی پرداخت.<ref>. Richardson & Robinson, Introducing Gender and Women’s Studies (5th Edition), 2015, p.82-83.</ref> این تحولات نظری نهتنها چارچوبهای تحلیلی جدیدی در علوم انسانی ایجاد کرد، بلکه روششناسی پژوهش در این حوزه را نیز دگرگون ساخت و پایههای مطالعات جنسیتی معاصر را بنیان نهاد.<ref>. Anderson, Thinking About Women: Sociological Perspectives on Sex and Gender, 1997, p.75-79.</ref> | ||
| خط ۱۶: | خط ۱۶: | ||
===جنس(Sex)=== | ===جنس(Sex)=== | ||
[[جنس|جنس]] به | [[جنس|جنس]] به تفاوتهای بیولوژیکی بین موجودات اشاره دارد که عمدتاً توسط کروموزومهای جنسی (XX در مونث و XY در مذکر در انسان) تعیین میشود و منجر به تمایز در آناتومی، فیزیولوژی و عملکردهای تولیدمثلی میشود. این ویژگیها تحت تأثیر عوامل ژنتیکی و هورمونی هستند.<ref>. گرت، جامعهشناسی جنسیت، ۱۳۸۵ش، ص۹؛ آبوت و والاس، جامعهشناسی زنان، ۱۳۹۵ش، ص۳۱۵.</ref> | ||
===جنسیت(Gender)=== | ===جنسیت(Gender)=== | ||
| خط ۲۲: | خط ۲۲: | ||
جنسیت، هم یک پدیدۀ روانشناختی و هم یک پدیدۀ اجتماعی است. جنسیت بهعنوان یک پدیدۀ روانشناختی به هویت درونی، تجربۀ ذهنی و احساس تعلق فرد به یک گروه جنسیتی خاص مانند زن، مرد، غیردودویی یا دیگر هویتها، اشاره دارد.<ref>. [https://www.researchgate.net/publication/227157039_Definitions_of_Gender_and_Sex_The_Subtleties_of_Meaning Pryzgoda and Chrisler, “Definitions of Gender and Sex: The Subtleties of Meaning”, 2000, p.557.]</ref> این مفهوم برخاسته از تعامل پیچیدۀ عوامل زیستی، روانی، اجتماعی و فرهنگی است و شامل ادراک فرد از خود، نقشهای جنسیتی درونیشده و نحوۀ بیان خود در جامعه میشود.<ref>. بار، جنسیت و روانشناسی اجتماعی، ۱۳۸۳ش، ص۲۱.</ref> | جنسیت، هم یک پدیدۀ روانشناختی و هم یک پدیدۀ اجتماعی است. جنسیت بهعنوان یک پدیدۀ روانشناختی به هویت درونی، تجربۀ ذهنی و احساس تعلق فرد به یک گروه جنسیتی خاص مانند زن، مرد، غیردودویی یا دیگر هویتها، اشاره دارد.<ref>. [https://www.researchgate.net/publication/227157039_Definitions_of_Gender_and_Sex_The_Subtleties_of_Meaning Pryzgoda and Chrisler, “Definitions of Gender and Sex: The Subtleties of Meaning”, 2000, p.557.]</ref> این مفهوم برخاسته از تعامل پیچیدۀ عوامل زیستی، روانی، اجتماعی و فرهنگی است و شامل ادراک فرد از خود، نقشهای جنسیتی درونیشده و نحوۀ بیان خود در جامعه میشود.<ref>. بار، جنسیت و روانشناسی اجتماعی، ۱۳۸۳ش، ص۲۱.</ref> | ||
=== | ===نقشهای جنسی (Sex Roles)=== | ||
به مجموعه کارکردهای بیولوژیکِ وابسته به تفاوتهای آناتومیک و فیزیولوژیکِ دو جنس اشاره دارد که عمدتاً در چارچوب تولیدمثل مانند گامتوژنز، بارداری و شیردهی، ظاهر میشود. این نقشها ذاتاً تحت کنترل مکانیسمهای ژنتیکیهورمونی هستند و در مقایسه با نقشهای جنسیتی،<ref>. [https://www.researchgate.net/publication/228173823_Gender_Ideology_Components_Predictors_and_Consequences Davis and Greenstein, “Gender ideology: Components, predictors, and consequences”, 2009, p.91-93.]</ref> از ثبات بینفرهنگی بیشتری برخوردارند.<ref>. بار، جنسیت و روانشناسی اجتماعی، ۱۳۸۳ش، ص۲1-۲2.</ref> | به مجموعه کارکردهای بیولوژیکِ وابسته به تفاوتهای آناتومیک و فیزیولوژیکِ دو جنس اشاره دارد که عمدتاً در چارچوب تولیدمثل مانند گامتوژنز، بارداری و شیردهی، ظاهر میشود. این نقشها ذاتاً تحت کنترل مکانیسمهای ژنتیکیهورمونی هستند و در مقایسه با نقشهای جنسیتی،<ref>. [https://www.researchgate.net/publication/228173823_Gender_Ideology_Components_Predictors_and_Consequences Davis and Greenstein, “Gender ideology: Components, predictors, and consequences”, 2009, p.91-93.]</ref> از ثبات بینفرهنگی بیشتری برخوردارند.<ref>. بار، جنسیت و روانشناسی اجتماعی، ۱۳۸۳ش، ص۲1-۲2.</ref> | ||
| خط ۲۸: | خط ۲۸: | ||
===رفتار جنسی (Sexual Behavior)=== | ===رفتار جنسی (Sexual Behavior)=== | ||
رفتار جنسی بهعنوان بخشی حیاتی از زندگی زناشویی، تحت تأثیر نظام جنسیتی و هنجارهای اجتماعی شکل میگیرد. منظور از رفتار جنسی مجموعهای از | رفتار جنسی بهعنوان بخشی حیاتی از زندگی زناشویی، تحت تأثیر نظام جنسیتی و هنجارهای اجتماعی شکل میگیرد. منظور از رفتار جنسی مجموعهای از نگرشها، مفاهیم، تجربهها، فعالیتها، احساسات و اندیشههای همراه با آن است.<ref>. Dennerstein and et. al, “Short scale to measure female sexuality: adapted from McCoy Female Sexuality Questionnaire”, 2001, p.342-343.</ref> مطالعات نشان میدهد [[کلیشههای جنسیتی]] موجب میشود زنان با تنش بین [[بارداری]] و ابراز تمایل مواجه شوند، درحالی که مردان تحت فشار برای نمایش مهارت جنسی قرار دارند. این ساختارهای فرهنگی از طریق [[جامعهپذیری جنسیتی در خانواده|جامعهپذیری]]، هم [[هویت جنسیتی|هویت جنسی]] و هم الگوهای رفتار جنسی بهنجار را تعریف میکنند. درک این پدیده نیازمند توجه توأمان به عوامل فردی و ساختارهای اجتماعی است.<ref>. Crawford, Mary; Unger, Rhoda K, Women and gender, 2004, p.58.</ref> | ||
===گرایش جنسی (Sexual Orientation)=== | ===گرایش جنسی (Sexual Orientation)=== | ||
یکی از مفاهیم کلیدی در روانشناسی و علوم جنسی است که به تمایل عاطفی، رمانتیک و جنسی فرد به جنسهای خاص اشاره دارد. گرایش جنسی بهعنوان الگوی پایدار جذب عاطفی، رمانتیک و جنسی نسبت به افراد بر اساس جنسیت تعریف میشود که در روانشناسی به سه دستۀ اصلی [[همجنسگرایی| | یکی از مفاهیم کلیدی در روانشناسی و علوم جنسی است که به تمایل عاطفی، رمانتیک و جنسی فرد به جنسهای خاص اشاره دارد. گرایش جنسی بهعنوان الگوی پایدار جذب عاطفی، رمانتیک و جنسی نسبت به افراد بر اساس جنسیت تعریف میشود که در روانشناسی به سه دستۀ اصلی [[همجنسگرایی|همجنسگرا]]، دگرجنسگرا و بدون گرایش جنسی به هیچ کدام از دو جنسیت (جنسناگرا) تقسیمبندی میشود.<ref>. Bentler, “Atypology of transsexualism: Gender identity theory and data”, 1976, p.572-573.</ref> | ||
بلانچارد (۱۹۸۰م) در مطالعات خود دو الگوی گرایش جنسی در مردان تراجنسی (MFTS) همانند همجنسگرایان (آندروفیلیک) و غیرهمجنسگرایان (شامل زنگرایان، دوجنسگرایان و جنسنگرایان) شناسایی | بلانچارد (۱۹۸۰م) در مطالعات خود مدعی است که دو الگوی گرایش جنسی در مردان تراجنسی (MFTS) همانند همجنسگرایان (آندروفیلیک) و غیرهمجنسگرایان (شامل زنگرایان، دوجنسگرایان و جنسنگرایان) شناسایی کرده است.<ref>. Blanchard, “The concept of autogynecophilia and the typology of male gender dysphoria”, 1989, p.621-622.</ref> این طبقهبندی دوگانه نشان میدهد الگوهای گرایش جنسی در این جمعیت با جمعیت عمومی متفاوت است. اگرچه این نظریه تأثیرگذار بوده، اما با انتقادات روششناختی و تاکید بر پیوستار پیچیدهتر گرایشهای جنسی مواجه شده است.<ref>. Blanchard, “The classification and labeling of nonhomosexual gender dysphorias”, 1989, p.318.</ref> | ||
در ویراستهای DSM-III (۱۹۸۰م) و DSM-III-R (1987م)، اختلال هویت جنسیتی بر اساس گرایش جنسی به سه دستۀ همجنسگرا، دگرجنسگرا و جنسناگرا تقسیم میشد. در DSM-IV (۱۹۹۴م) و DSM-IV-TR (۲۰۰۰م) این طبقهبندی با افزودن گروه چهارم «دوجنسگرا» | در ویراستهای DSM-III (۱۹۸۰م) و DSM-III-R (1987م)، اختلال هویت جنسیتی بر اساس گرایش جنسی به سه دستۀ همجنسگرا، دگرجنسگرا و جنسناگرا تقسیم میشد. اما در DSM-IV (۱۹۹۴م) و DSM-IV-TR (۲۰۰۰م) این طبقهبندی با افزودن گروه چهارم «دوجنسگرا» تعییر یافت، با این تفاوت که اصطلاحات مربوطه به «گرایش به مردان»، «گرایش به زنان»، «گرایش به هر دو» و «گرایش به هیچیک» تبدیل شد. در DSM-5 (۲۰۱۳م) تمایز بین انواع همجنسگرایی و دگرجنسگرایی به عنوان اختلال هویت جنسیتی حذف شد، با این ادعا که گرایش جنسی نقش محدودی در برنامهریزی درمانی دارد و ممکن است ترجیحات جنسی فرد در طول درمان تغییر کند.<ref>. Lawrence, “Sexuality before and after male-to female sex reassignment surgery”, 2005, p.152.</ref> | ||
===تفاوتهای جنسی (Sex Differences)=== | ===تفاوتهای جنسی (Sex Differences)=== | ||
| خط ۴۴: | خط ۴۴: | ||
===تمایز جنسی (Sexual Differentiation)=== | ===تمایز جنسی (Sexual Differentiation)=== | ||
تمایز جنسی | تمایز جنسی فرایند زیستشناختی تنظیم شده توسط کروموزومهای جنسی و هورمونهای استروئیدی است که طی تکوین [[جنین|جنینی]] و [[بلوغ]]، تفاوتهای آناتومیک مانند گنادها و فیزیولوژیک مانند پروفایل هورمونی، بین جنسها را ایجاد میکند.<ref>. Scanlon and Sanders, Essentials of Anatomy and physiology, 2007, p.156.</ref> | ||
==رویکردهای نظری روانشناسان به جنسیت== | ==رویکردهای نظری روانشناسان به جنسیت== | ||
