کارآفرینی زنان

کارآفرینی زنان؛ سازمان‌دهی و ایجاد فرصت‌های شغلی توسط زنان.

کارآفرینی زنان فرآیندی پویا و چندسطحی است که در آن زنان با تکیه بر خلاقیت، نوآوری و شناسایی فرصت‌ها، اقدام به ایجاد یا توسعه کسب‌وکار می‌کنند. این فرآیند با ویژگی‌های فردی مانند مثبت‌اندیشی، ریسک‌پذیری محاسبه‌شده، تاب‌آوری و مهارت شبکه‌سازی همراه است و در قالب‌های مختلفی از خوداشتغالی تا مالکیت شرکت‌های بزرگ ظهور می‌یابد. کارآفرینی زنان ضمن کمک به توانمندسازی اقتصادی و اجتماعی آنان، نقش مهمی در رشد اقتصادی، ایجاد اشتغال و تقویت نوآوری در سطح ملی ایفا می‌کند. با این حال، زنان کارآفرین با چالش‌های ساختاری از جمله دسترسی محدود به منابع مالی، کلیشه‌های جنسیتی و تعادل بین کار و خانواده روبرو هستند. رویکردهای نوین مانند کارآفرینی اجتماعی، توسعه کسب‌وکارهای دانش‌بنیان و دیجیتال و نیز حمایت نهاد خانواده، به عنوان بسترهای تسهیل‌گر این فرآیند مورد توجه قرار گرفته‌اند. در ایران، با وجود رشد نسبی حضور زنان در عرصه کارآفرینی و ثبت اختراعات، توسعه کامل این پدیده نیازمند رفع موانع فرهنگی و ساختاری و تقویت سیاست‌های حمایتی هدفمند است.

مفهوم‌شناسی کارآفرینی زنان

کارآفرینی زنان، فرآیندی است که در آن، زنان با اثرپذیری از زمینه‌های اجتماعی‌فرهنگی و به کمک هوشیاری و خلاقیت فردی، فرصت‌هایی را برای ایجاد شغل، شناسایی می‌کنند. در این نگاه فرآیندمحور، کارآفرینی زنان با تأکید بر ایجاد یا تملک کسب‌وکار، پذیرش ریسک‌های چندبُعدی و خلاقیت و نوآوری، تعریف می‌شود؛ اما از منظری دیگر، کارآفرینی زنان به فعالیت‌هایی اطلاق می‌شود که در سه حوزهٔ اصلی شامل خوداشتغالی مشارکتی، خوداشتغالی مستقل کارفرمایی و کسب‌وکارهای با مالکیت انحصاری صورت می‌پذیرد. با تلفیق این دو دیدگاه، کارآفرینی زنان، فرآیندی پویا و چندسطحی دانسته می‌شود که در آن، زنان با نوآوری و خلق ایده‌های بدیع و ابتکار عمل فردی، فرصت‌ها و منابع موجود را به کار می‌گیرند تا محصولات یا خدمات نوینی را ایجاد کنند.

ویژگی‌های زنان کارآفرین

مثبت‌اندیشی، باور به توانایی خود، تفکر خلاق، عزت نفس، باور به ارزش کار، ریسک‌پذیری، مدیریت زمان، مسئولیت‌پذیری، درک تغییر، کشف فرصت‌ها و روحیهٔ تعاون و کار گروهی، لازمهٔ نهادینه‌شدن روحیه کارآفرینی در انسان و به‌ویژه زنان است. همچنین بهره‌مندی از تفکر آینده‌نگر، موفقیت زنان را در عرصه کارآفرینی ممکن می‌سازد. کارآفرینان زن، مجموعه‌ای از ویژگی‌های روان‌شناختی، شناختی و مهارتی را در خود پرورش می‌دهند که نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت اقتصادی آنان ایفا می‌کند؛ ازجمله:

• ویژگی‌های روان‌شناختی: کارآفرینان زن در کسب‌و کارهای خود، دارای سازه‌های روان‌شناختی ممتاز شامل مرکز کنترل درونی، تاب‌آوری شناختی، تمایل به نوآوری سازمان‌یافته و خودکارآمدی هستند.
• ویژگی‌های شناختی: تحمل ابهام و ارزیابی ریسک، امکان تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت را برای زنان فراهم می‌سازد.
• ویژگی‌های رفتاری: شهامت در غلبه بر موانع، هدفمندی، برنامه‌ریزی درازمدت، روابط اجتماعی مثبت، حس کمک به دیگران و تلاش برای ایجاد توازن بین زندگی خانوادگی و کار، تعامل اجتماعی زنان را افزایش داده و تأثیر مستقیمی بر حضور فعالانهٔ آنها در عرصهٔ اشتغال دارد. این ویژگی‌ها با خلاقیت و توفیق‌طلبی همراه شده و از قدرت تصمیم‌گیری، مهارت حل مسئله و توانایی شبکه‌سازی بهره می‌برند.

ویژگی‌های کلیدی کارآفرینی زنان

دسته‌بندی ویژگی‌ها	مؤلفه‌های کلیدی
ویژگی‌های روان‌شناختی و شناختی	مرکز کنترل درونی، تاب‌آوری شناختی، خودکارآمدی، تحمل ابهام، تفکر آینده‌نگر، نوآوری سازمان‌یافته
ویژگی‌های رفتاری و مهارتی	برنامه‌ریزی درازمدت، مدیریت ریسک، حل مسئله، شبکه‌سازی، تعادل کار-خانواده، کمک به دیگران
سرمایه انسانی و راهبردی	دانش تخصصی یا فنی و مدیریتی، مهارت‌های راهبردی، تفکر استراتژیک، فرصت‌شناسی
الگوهای عملیاتی	ریسک‌پذیری محاسبه‌شده، خلاقیت در عمل، پایداری در نااطمینانی، تبدیل ایده به نوآوری

آمارهای کارآفرینی زنان

کارآفرینی زنان در جهان

بر اساس آخرین گزارش‌های جهانی تا سال ۲۰۲۵م، نرخ رشد کسب‌وکارهای تحت مالکیت زنان در بسیاری از کشورها از کسب‌وکارهای مردانه پیشی گرفته است. این رشد با حضور پررنگ‌تر زنان در بخش‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات و دانش‌بنیان مانند هوش مصنوعی، فینتک و بیوتکنولوژی همراه بوده و دیگر محدود به مشاغل سنتی نیست. این دستاورد حاصل دو مسیر اصلی بوده است؛ نخست، کارآفرینی زنان در قالب ایجاد موقعیت‌های جدید رهبری از طریق تأسیس شرکت و دوم، اشتغال و ارتقای زنان همانند واگذاری پست‌های رهبری به آنان در شرکت‌های موجود. همچنین تعداد زنان میلیاردر خودساخته در سال ۲۰۲۴م، نسبت به دههٔ قبل، چهار برابر شده است؛ هرچند سهم آنان تنها ۳٫۶٪ از کل میلیاردرهای جهان را تشکیل می‌دهد.

کارآفرینی زنان در ایران

بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران، سهم زنان از مالکیت کسب‌وکارها در تابستان ۱۴۰۳ش به ۱۴٫۶٪ رسیده که رشدی حدود ۱٫۱درصدی نسبت به سال ۱۴۰۰ش را نشان می‌دهد. همچنین، بهبود قابل توجه در دسترسی زنان تحصیلکرده به سرمایه‌گذاری خطرپذیر به ۱۹٫۵٪، نشان‌دهندهٔ اثرگذاری مثبت سرمایه‌گذاری‌های آموزشی در افزایش مهارت‌های اشتغال‌پذیری زنان ایرانی است. نزدیک به ۲۴٪ از اختراعات ثبت‌شدهٔ ایران به زنان اختصاص دارد که بالاتر از میانگین جهانی (۱۴ تا ۱۷٪) است و سرمایه‌ای ارزشمند برای کارآفرینی زنان ایرانی به‌شمار می‌رود، اما لزوماً به‌معنای توسعهٔ کارآفرینی زنان و راه‌اندازی فعالانهٔ کسب‌وکارهای جدید نیست.

رویکردهای جدید به کارآفرینی زنان

ادبیات و نظریه‌های کلاسیک شکل‌گرفته پیرامون کارآفرینی زنان، در محاسبهٔ بسیاری از فعالیت‌های کاریِ زنان، نارسا است. بر این اساس، تلاش‌هایی صورت گرفته است تا رویکردهای نظری به کارآفرینی زنان، بازتعریف شود.

بهبود موقعیت اقتصادی زنان

کارآفرینی، ابزاری قدرتمند برای توانمندسازی زنان است، اما در عین حال، توانمندسازی زنان نیز می‌تواند زمینه‌ای برای کارآفرینی آنها باشد. از این منظر، کارآفرینی زنان هم نتیجه و هم محرک توانمندی و رشد اقتصادی شناخته می‌شود. در این مسیر، تسهیل دسترسی به اطلاعات برای شناسایی فرصت‌ها و نیز ارتقای وضعیت حقوقی زنان، مهم است و می‌تواند با رفع موانع کارآفرینی زنان، اصلاح نظام مالیاتی متناسب با مشاغل خرد و بازطراحی ساختارهای شغلی برای بهره‌گیری از توانایی‌های زنانه، تقویت شود.

مطالعات جنسیتی

در چند دههٔ اخیر، توسعه کارآفرینی زنان تا حدودی متأثر از تحولات عمیق در مطالعات جنسیتی بوده است. برخی رویکردهای جدید با نقد نظریه‌های کلاسیک فمینیسم، به تفاوت‌های جنسیتی در سیاست‌گذاری و ساختارها توجه کرده‌اند. این گفتمان نوین، کارآفرینی زنان را از مفهوم صرف «کارآفرینی توسط زنان» فراتر برده و بر ضرورت زدودن کلیشه‌های جنسیتی به‌عنوان مانع اصلی تأکید دارد. بر این اساس، خلق موقعیت‌های اجتماعی سازگار با ویژگی‌های جنسیتی، اجتناب‌ناپذیر است.

کسب‌وکارهای نوپدید

حدود یک‌چهارم شرکت‌های نوپا در سال ۲۰۱۸م توسط زنان تأسیس شده‌اند که سهم زنان را در اقتصاد ملی افزایش می‌دهد و با بحران بیکاری آنان مقابله می‌کند. مهم‌ترین تغییراتی که گسترش این کسب‌وکارها در عرصهٔ کارآفرینی زنان ایجاد کرده، شامل دو تحول کلیدی می‌شود: نخست، تقویت خوداشتغالی و بخش غیررسمی با خلق زیست‌بومی جدید برای طبقات متوسط تحصیل‌کرده. دوم، امنیت شغلی برای کارآفرینی زنان از طریق ایجاد فرصت‌های نوین برای بیمه، تأمین اجتماعی و بازنشستگی.

کارآفرینی اجتماعی

کارآفرینی اجتماعی، فرصتی همسو با ویژگی‌های جنسیتی زنان شناخته می‌شود که از رفتار کارآفرینانه برای اهداف اجتماعی استفاده می‌کند. این رویکرد با خصلت‌های عاطفی و تمایزات جنسیتی زنان سازگاری دارد و نیازمند استقرار نهادهای حمایتی و نظام انگیزشی مناسب برای ارزش‌گذاری و پشتیبانی از ارزش اجتماعی خلق شده است. از جمله اقدامات مؤثر در این حوزه، شبکه‌سازی برای انتقال تجارب و منابع دانش بین نسل‌های مختلف است که موجب پشتیبانی از استارتاپ‌های نوپا می‌شود.

اقتصاد خانواده

یافته‌های پژوهشی نوین، خانواده را تسهیل‌گر و نهاد حامی در کارآفرینی زنان، می‌شناسد. شواهد تجربی از ایران، هند و ترکیه، نشان می‌دهد که پشتیبانی خانواده در ابعاد عاطفی، مالی و عملیاتی، تأثیر مستقیمی بر موفقیت کارآفرینی زنان دارد. توسعهٔ نظام مراقبت از کودکان و طراحی نظام‌های مرخصی والدین، پیش‌نیاز کاهش تعارض نقش‌ها و تقویت کارآفرینی زنان است. تقویت نهاد خانواده، محرک قدرتمندی در توسعهٔ کارآفرینی زنان است.

دیدگاه‌های نظری کارآفرینی زنان

حوزه نظری	مفهوم محوری	سیاست‌های کلیدی
توانمندسازی زنان	کارآفرینی هم نتیجه و هم محرک توانمندسازی و رشد اقتصادی است.	- تسهیل دسترسی به اطلاعات - ارتقای وضعیت حقوقی - ایجاد نهادهای ویژه برای رفع موانع
کسب‌وکارهای نوظهور	اقتصاد دیجیتال، قیود ساختاری سنتی را کاهش داده و زیست‌بوم جدیدی برای زنان ایجاد کرده است.	- توسعه زیرساخت‌های دیجیتال - ایجاد طرح‌های نوین بیمه و تأمین اجتماعی برای خوداشتغال‌ها
مطالعات جنسیتی	نقد «خنثی بودن جنسیتی» نظریه‌های کلاسیک و تأکید بر تفاوت‌های جنسیتی در سیاست‌گذاری.	- زدودن کلیشه‌های جنسیتی - فرهنگ‌سازی و ایجاد زیست‌بوم همسو با ویژگی‌های جنسیتی
کارآفرینی اجتماعی	استفاده از رفتار کارآفرینانه برای اهداف اجتماعی، که با ویژگی‌های جنسیتی زنان سازگاری دارد.	- شبکه‌سازی زنان کارآفرین - استقرار نهادهای حمایتی و نظام انگیزشی برای ارزش‌گذاری اجتماعی
اقتصاد خانواده	تحول پارادایمی: خانواده از مانع به تسهیل‌گر و حامی کارآفرینی زنان تبدیل می‌شود.	- اجرای سیاست‌های مراقبت از کودکان و مرخصی والدین - تقویت پشتیبانی خانوادگی در ابعاد عاطفی و عملیاتی

توسعه کارآفرینی زنان

کارآفرینی زنان تحت تأثیر چهار دسته عوامل اصلی توسعه می‌یابد:

1. عوامل فردی: مهم‌ترین عامل، انگیزه‌های درونی زنان است که شامل مواردی مانند کسب استقلال مالی، تعادل بین کار و زندگی، اثبات توانمندی‌های فردی، دستیابی به موقعیت اجتماعی بهتر و رضایت شخصی می‌شود.
2. عوامل سازمانی: این بخش به مهارت‌های مدیریتی و راهبردی زنان برمی‌گردد؛ از جمله توانایی برنامه‌ریزی کسب‌وکار، جذب سرمایه، نوآوری، ایجاد سیستم‌های حکمرانی مؤثر و تفویض اختیار.
3. عوامل شبکه‌ای: شبکه‌های ارتباطی دو نوع هستند: شبکه‌های غیررسمی (خانواده و دوستان) که حمایت عاطفی و مالی اولیه را فراهم می‌کنند، و شبکه‌های رسمی (نهادهای حرفه‌ای و انجمن‌ها) که دسترسی به منابع اطلاعاتی، مالی و مشروعیت‌بخشی را ممکن می‌سازند.
4. عوامل محیطی: این عوامل گسترده شامل شرایط اقتصادی (مانند دسترسی به سرمایه)، عوامل فرهنگی و اجتماعی (الگوهای جنسیتی، سنت‌ها)، قوانین و سیاست‌های دولتی، پیشرفت‌های فناورانه و تعهدات بین‌المللی است که همگی بستر لازم برای رشد کارآفرینی زنان را فراهم می‌کنند.

دستاوردهای کارآفرینی زنان

کارآفرینی زنان به‌عنوان یک پدیدهٔ چندبُعدی، پیامدهای گسترده‌ای در سطوح فردی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایجاد می‌کند که فراتر از دستاوردهای مالی صِرف، به تقویت سرمایهٔ انسانی و اجتماعی می‌انجامد.

• در سطح فردی: گرایش زنان به فعالیت‌های تولیدی سازگار با هویت‌شان، به‌ویژه در قالب مشاغل خانگی و دانش‌بنیان، نه‌تنها موجب سودآوری اقتصادی می‌شود، بلکه از طریق تحقق خودشکوفایی، عاملی کلیدی در دستیابی به حس رضایتمندی، افزایش عزت نفس و کرامت زنان است. این فرایند، خودکارآمدی زنان را تقویت می‌کند و باور آنان به توانایی‌های فردی برای مدیریت چالش‌ها را عمق می‌بخشد.
• در سطح اجتماعی: از منظری کلان‌تر، کارآفرینی زنان سهم بسزایی در مقاوم‌سازی اقتصاد ملی و خودکفایی کشور از طریق افزایش کمی و کیفی تولید دارد. این کنش اقتصادی، همزمان بستری برای تقویت مشارکت همگانی و کار گروهی فراهم می‌آورد و با فعال کردن ظرفیت‌های تولیدی خانواده، روحیهٔ کار و تلاش را نهادینه می‌سازد.
• در سطح فرهنگی: از جمله دستاوردهای فرهنگی این پدیده، ارتقای جایگاه کار و تلاش، ایجاد خوداتکایی در زنان سرپرست خانوار، احیای مشاغل خانگی و صنایع دستی و ارتقای چشمگیر جایگاه اجتماعی بانوان است. حمایت خانواده نیز به‌عنوان یک عامل تسهیل‌گر حیاتی، نه‌تنها در موفقیت مالی، بلکه در تحقق این پیامدهای اجتماعی و حفظ تعادل بین کار و زندگی این گروه نقش ایفا می‌کند.

چالش‌های کارآفرینی زنان

کارآفرینی زنان با موانع فردی، شغلی، محیطی و سازمانی روبرو است. زنان، موانع محیطی را چالش اصلی در کارآفرینی می‌دانند. آنها همچنین بر نبود حمایت معنوی، کمبود مهارت‌های مدیریتی و تعهدات خانوادگی مرتبط با نرخ باروری و سطح تحصیلات، انگیزهٔ اقتصادی، کمبود منابع تأمین شده از سوی شبکه‌های حمایتی، بدون مزد بودن کار خانگی، عدم مشارکت در ابعاد صنعتی، نگرانی در مورد مسئولیت‌پذیری و مشتری انحصاری تأکید کرده‌اند. یافته‌ها بر ضرورت توجه به تفاوت‌های ادراکی در طراحی برنامه‌های حمایتی کارآفرینی زنان تأکید می‌کند. به‌علاوه، زنان با سه دسته از چالش‌های کلی در عرصه کارآفرینی، روبرو هستند:

1. ناتوان انگاشتن زنان در ایجاد تعادل و هماهنگی بین کار و زندگی خانوادگی؛
2. باورهای منفی یا نادرست دربارهٔ سود اقتصادی شغل‌های خانگی زنان؛
3. بی‌توجهی به آموزش و توسعهٔ مهارت‌های زنان در عرصهٔ کارآفرینی.

توجه به چالش‌های کارآفرینی زنان در ایران

چالش‌های پیش روی کارآفرینی زنان در ایران عمدتاً ریشه در مسائل فرهنگی، باورهای سنتی و ذهنیت‌های جامعه دارد. در این راستا، حمایت‌های دولت از کارآفرینی زنان بر اقتصاد مقاومتی متمرکز شده است و وزارت کار از بانوان، در گسترش مشاغل خانگی حمایت می‌کند. شهرداری‌ها نیز مکلف شده‌اند بازارهای موقت یا مکان‌های مناسبی برای عرضهٔ محصولات صاحبان این دسته مشاغل، مهیا و واگذار کنند. همچنین، محو یا کاهش تبعیض‌های جنسیتی، تسهیل پذیرش زنان در عرصه‌های اقتصادی و اجتماعی، فراهم‌آوردن امکان دسترسی عادلانه به تحصیلات و مهارت‌های مدرن فنی و مدیریتی، معرفی الگوهای موفق کارآفرینی زنان، افزایش سطح دسترسی به منابع، خلق کسب‌وکار جدید توسط زنان و تسهیل تأسیس شرکت، اعطای وام کارآفرینی و نیز کاستن از پیچیدگی‌های اداری تأسیس و ادارهٔ شرکت‌ها از جمله اقدامات بنیادین به‌شمار می‌رود. همچنین، اعطای وام‌های بلاعوض یا کم‌بهره از طریق تشکیل صندوق‌های قرض‌الحسنه و اعتبارات خرد ویژهٔ کارآفرینی زنان و اصلاح نظام مالیاتی از دیگر الزامات توسعهٔ این عرصه محسوب می‌شود.

زنان کارآفرین ایرانی

زنان ایرانی تا کنون دستاوردهای بسیاری در حوزه کارآفرینی داشته و از این منظر، الهام‌بخش نسل آینده برای مشارکت هرچه بیشتر در عرصه‌های اقتصادی ایران هستند. زنان کارآفرین ایرانی در حوزه فناوری، شرکت دانش‌بنیان، تولیدات ورزشی، صنعت داروسازی، صنعت پوشاک، صنعت فرش و بسیاری از حوزه‌های دیگر، ورود کرده‌اند. زنان کارآفرین ایرانی، امروزه قادر هستند که طیف گسترده‌ای از کسب‌وکارها از استارتاپ‌های نوآورانه‌ای که شبکهٔ زنان خانه‌دار را برای تهیهٔ غذای خانگی به‌کار گرفته تا شرکت‌های بزرگ در حوزه‌های حمل‌ونقل بین‌المللی، فناوری اطلاعات و تولید تجهیزات پزشکی را با موفقیت راه‌اندازی و مدیریت کنند؛ ازجمله:

• فاطمه مقیمی: بنیان‌گذار اولین شرکت کشتیرانی خصوصی
• نازنین دانشور: مؤسس پلتفرم پیشگام تخفیفان
• فریال مستوفی: پیشرو در صنعت معدن و جذب سرمایهٔ خارجی
• آزاده داننده: مؤسس شرکت فناوران اطلاعات بهاران
• تبسم لطیفی: مؤسس استارتاپ مامان‌پز
• سهیلا سلحشور: مؤسس شرکت دانش‌بنیان در حوزهٔ پزشکی
• یاسمن مؤیدی: کارآفرین در صنعت ورزشی برای هزاران زن
• مرضیه سنوئی محصل: کارآفرین در صنایع داروسازی
• زهره صداقت سلطان‌آبادی: کارآفرین در صنعت پوشاک
• زلیخا عادلی: توسعه‌دهنده صنعت فرش دستباف ترکمن

منابع

• «برترین زنان کارآفرین و مدیرعامل‌های زن دنیا تا سال ۲۰۲۵»، وب‌سایت خودساخته، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۴۰۴ش.
• خنیفر، حسین، کارآفرینی در نظام ارزشی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۷ش.
• «در تابستان ۱۴۰۳ نرخ بیکاری جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر ۷٫۵درصد و نرخ مشارکت اقتصادی ۴۱٫۷درصد بوده است»، وب‌سایت مرکز آمار ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
• رضایی، پریسا، «معرفی ۲۲ زن کارآفرین تأثیرگذار ایرانی»، وب‌سایت دیداراستار، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۴۰۳ش.
• زمانی، محمد، «ثروتمندترین زنان خودساخته جهان در سال ۲۰۲۵»، وب‌سایت یوتوفاکس، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۳ش.
• «زنان و جوانان، موتور توسعه فناوری و کارآفرینی ایران هستند»، وب‌سایت پیوست، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۴ش.
• «کارآفرینی زنان در سال ۲۰۲۵: موتور محرک نوآوری و رشد اقتصادی»، وب‌سایت پرداد خبر، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• کاظمی، عالیه؛ مقیمی، بهاره، «بررسی موانع توسعه کارآفرینی زنان در ایران با استفاده از فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی»، زن و جامعه، سال ۹، شماره ۲، ۱۳۹۷ش.
• گلرد، پروانه، «عوامل مؤثر در توسعه کارآفرینی زنان ایرانی»، پژوهش زنان، دوره ۳، شماره ۱، ۱۳۸۴ش.
• ماهوشی، افشین، مبانی فرهنگ کارآفرینی، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳۹۲ش.
• ماهوشی، افشین، «نقش زنان در توسعه کارآفرینی»، دومین همایش ملی جایگاه زنان در کارآفرینی و توسعه پایدار، ۱۳۹۶ش.
• منصوری، سمانه و همکاران، «الگوی ارتقایافته کارآفرینی زنان مبتنی بر رویکردها و تحولات جدید مطالعات جنسیت»، زن در توسعه و سیاست، دوره ۲۱، شماره ۲، ۱۴۰۱ش.
• «نرخ مشارکت ۱۴٫۶درصدی زنان در بازار کار»، وب‌سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آبان ۱۴۰۲ش.
• نوابخش، مهرداد و زارع هرفته، مرضیه، «بررسی عوامل فرهنگی و اجتماعی مؤثر بر فرهنگ کارآفرینی (مطالعه موردی زنان کارآفرین تهران و حومه)»، مدیریت فرهنگی، دوره ۴، شماره ۷، ۱۳۸۹ش.
• «ویژگی‌ها زنان موفق کارآفرین چیست؟»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ بهمن ۱۴۰۰ش.

• Brush, Carter .G. , “Women’s Enterprise Creation”, In S. Gould and J. Parzen (eds.), Enterprising Women, Paris: OECD, 1990.
• Burns, Paul, Entrepreneurship and Small Business, New York, NY, USA: Palgrave Macmillan, 2001.
• Correll, S. J. , “Gender and the career choice process: the role of biased self-assessments”, American Journal of Sociology, Vol.106(6), 2001.
• Goyal, P. ; Yadav, V. , “To be or not to be a woman entrepreneur in a developing country”, Psychosociological Issues in Human Resource Management, Vol.2(2), 2014.
• Halkias, D. ; Nwajiuba, C. ; Harkiolakis, N. ; Caracatsanis, S. , “Challenges facing women entrepreneurs in Nigeria”, Management Research Review, Vol.34(2), 2012.
• Heemskerk, M. , “Self-employment and poverty alleviation: Women's work in artisanal gold mines”, Human Organization, Vol.62(1), 2003.
• Hisrich, R. D. ; Brush, C.G. , The Woman Entrepreneur: Starting, Managing, and Financing a Successful New Business, Lexington Books, Lexington, MA, 1986.
• Hughes, Karen D. , Exploring Motivation and Success among Canadian Women Entrepreneurs, 2006.
• Kuratko, Donald; Hodgetts, Richard, Entrepreneurship: A contemporary Approach, Philadelphia: Harcourt college Publishers, 2001.
• Lavoie, D. and Filion, R. , Forum sur Entrepreneurship Feminine Quebecois, Ecole des Hautes Etudes Commerciales, Montreal, 1995.
• Morrison, Alison, Entrepreneurship: An International Perspective, Great Britian: Plant Tree, 1994.
• OECD, “Promoting Enterproneurship and Inovative SMEs in A Global Economy: Towards A More Responsible and Inclusive Globalization”, Istanbul, Turkey, Vol.7, 2004.
• On, Angela, Women entrepreneurship in Romania, Petru Maior University of Tîrgu-Mureş: Faculty of Economics, Juridical and Administrative Sciences, Department of Management and Economy, 2011.
• Purna Prabhakar, Nandamuri; Vijayudu, Gnanamkonda; Chakravarthi, Koundinya, “Social Economics and Women: Entrepreneurship-A Competency Approach”, Theoretical Economics Letters, Vol.9 (5), 2019.
• Shabbir, Amama & Gregorio, Silvana DI. , “AN Examination of the Relationship between Womens Personal Goals and Structural Factors Influencing Their Decision to Start a Business: The Case of Pakistan”, Journal of Business Venturing, Vol.11, 1996.
• Terjesen, S. ; Sullivan, S. E. , “The role of developmental relationships in the transition to entrepreneurship: A qualitative study and agenda for future research”, Career Development International, Vol.16 (5), 2011.
• UNECE, “Women’s Self Employment and Entrepreneurship in the ECE region”, background paper prepared by the secretariat for the Regional Symposium on Mainstreaming Gender into Economic Policies, Geneva, Vol.28-30, 2020.
• Wang, H. , “The Impact of Parental Entrepreneurship onChildren’s Health”, Open Journal of Business and Management, Vol.6, 2018.
• Watson, A. ; Karen, H. ; Olander, W. , The Entrepreneurs complete Source Book, Prentice Hall, 1996.
• Ylienen. P. ; Chechurina, H.M. , “Perceptions of female entrepreneurship in RUSSIA”, 30 Euroupean Small Business Seminar in Ghent, ۲۰۰۱.